Dunyodan
“Yetti qahramon iti” afsonasi qanday paydo bo’lgan?
Ijtimoiy tarmoqlar asrida ilhomlantiruvchi hikoyalarni bir necha soniya ichida dunyo bo’ylab baham ko’rish mumkin. Yaqinda Xitoyning Jilin provinsiyasidagi trassada yetti itning yurganligi aks etgan video ana shunday “portlash”ga sabab bo‘ldi. Haqiqatan ham, yo’lda yettita it yugurib yuribdi…
“Qo’shxonadan qochish …”
Internetda tarqalgan taxminlarga ko’ra, bu etti it mo”jizaviy tarzda so’yishxonadan qochib ketgan. Aftidan, itlardan biri sim to‘siqni buzib, boshqa itlarga yo‘l ochib bergan. Ular yana bir yarador sherigini tashlab ketmadi, uni o‘rtaga olib chiqib, himoya qildi, “qahramon” esa uy topish uchun 17 kilometr yo‘l bosib o‘tdi.
Bu voqea ko’pchilikka 1993 yildagi mashhur “Uyga yo’l” filmini eslatdi. Hatto AI tomonidan yaratilgan dramatik plakatlar va treylerlar ham hikoyani yanada ishonchli ko’rinishga olib keldi. Aslida nima bo’ladi? Itlarning o’zlari boshqalarni qutqarish uchun qafasdagi g’alati simli eshikni ochayotgani haqidagi videoni kimdir ko’rganmi yoki ko’rganmi? Yoki internet foydalanuvchilariga itlarning o‘zlari pitomnikdan qochib, go‘shtga sotilayotganini aytishsa ham, gapira olmaydi. Itlar roppa-rosa 17 kilometr yo’l bosib o’tganini qayerdan bildik? Itlar masofani o’lchash uchun bo’yniga asboblar kiyganmi?
Yolg’on qayerdan boshlangan?
Xitoyning Finance.sina.com.cn nashri xabar berishicha, yetti itning videosi dastlab 15 mart kuni Jilin provinsiyasining chekka hududida sayr qilayotgan erkak tomonidan suratga olingan va internetga joylashtirilgan.
U videoning tagida “Balki ular go‘sht yuk mashinasidan qochib ketgandir”, deb taxmin qilgan. Keyinchalik u “qochish” jarayonini o’z ko’zlari bilan ko’rmaganligini tan oldi, ammo bu e’tiqod allaqachon keng tarqalgan.
“Virus” ning tarqalishi va talqini
Video Xitoyning Douyin va Weibo platformalarida 90 million martadan ko‘proq ko‘rilgan, shundan so‘ng TikTok va Instagram’da tarqaldi. Odamlar videodagi har bir harakatga o‘ziga xos ma’no bera boshladi. Foydalanuvchilar videodagi har bir harakatga dramatik rol tayinlagan. Misol uchun, biz golden retriverni guruh a’zosi sifatida, nemis cho’ponini “jarohatlangan sherik” sifatida va korgini kashshof va jasur rahbar sifatida tayinladik.
Photocadr: YouTube
AI tomonidan yaratilgan dramatik plakatlar, treylerlar va hatto o’z egalarini “tomosha qilayotgan” itlarning soxta tasvirlari bu afsonani yanada mustahkamlaydi. Masalan, 10 millionga yaqin obunachiga ega Firstpost’ning YouTube kanalida yetti itning qochishi sahnasi sun’iy intellekt yordamida shunchalik yaxshilanganki, u kino tomosha qilayotgandek bo‘ladi. Hayvon go’shtini iste’mol qiladigan odamlardan nafratlangani uchun uyga qaytgan itlar haqidagi videoni ko’rgan odamlarning istehzoli fikrlari.Qachon soxta xabarlar bu qadar keng tarqaldi?
Aslida nima bo’ldi?
Xitoy davlat ommaviy axborot vositalari (Cover News, City Evening News) va CNN tomonidan olib borilgan tekshiruvlar bu afsonani rad etdi. Haqiqat oddiyroq. Itlar birorta pitomnikdan qochib qutulmagan. Ular video suratga olingan joy yaqinidagi qishloq aholisiga tegishli bo‘lib chiqdi. Ma’lum bo‘lishicha, nemis cho‘poni qizib ketgani uchun uni atrofdagi boshqa itlar ham ko‘chaga kuzatib borishgan. Bu erkin yuradigan qishloq itlari uchun tabiiy holat.
Endi barcha itlar uyda. Ular uylaridan 4-5 kilometr uzoqlikda joylashgan edi.
Ekspert xulosasi…
“Odamlar mavjud virusli kontent va tendentsiyalarni monetizatsiya qilishga harakat qilmoqda”, dedi TJ Tomson, RMIT universitetining raqamli media dotsenti CNNga. – “Internet va ijtimoiy tarmoqlardagi e’tibor pul demakdir: sizga qanchalik ko’p e’tibor qaratsangiz, shunchalik ko’p ishtirok etasiz.” Uning ta’kidlashicha, odamlar doimiy salbiy xabarlardan charchagan va ijobiy, ko’taruvchi tarkibga muhtoj. Bu ijtimoiy media ijodkorlarini oddiy voqealarni bo’rttirib ko’rsatishga yoki yoqtirishlar va kliklarni to’plash uchun tekstura qo’shishga undaydi. “E’tibor – bu internetdagi pul. Qanchalik ko’p e’tibor qaratsangiz, shuncha ko’p foyda olasiz”, – deydi ekspert.
Mutaxassislar, shuningdek, “zararsiz” ko‘ringan bu afsonalar ikkita katta xavf tug‘dirishidan ogohlantirmoqda: tanqidiy fikrlashning etishmasligi, hissiy holat va faktcheckingni unutish.
Stereotiplar mustahkamlanadi. Bu shuni anglatadiki, asossiz xabarlar ma’lum mintaqalar yoki madaniyatlar haqida salbiy tasavvurlarni kuchaytirishi mumkin (masalan, it go’shti savdosi haqidagi mubolag’alar).
SI tomonidan yaratilgan hikoyaning versiyasi keng tarqalgan. Doon
Itlar omon qolgani va voqea biz o‘ylagandek fojiali bo‘lmaganidan xursandmiz. Biroq, bu holat ehtiyotkorlikni talab qiladi. Sun’iy intellekt nafaqat matn yozish, balki mavjud videolarga soxta “baxtli yakunlar” ham yaratishi mumkin. Yuqori tezlikdagi internet asrida xabarlar viruslar kabi tez yuborilishi kerak. Axir, biz qahramon sifatida qo’yib yuborgan hayvonlar o’zlarining mashhurligini bilishmaydi va shunchaki tabiatiga ko’ra yashashda davom etadilar.
Barno Surtnova