Iqtisodiyot
Xitoy so‘nggi 20 yilda eng ko‘p qayerga sarmoya kiritdi?
Xitoy dunyodagi ikkinchi yirik iqtisodiyotga aylangani sari uning global bozorlardagi o‘rni ham o‘zgardi. Ilgari mamlakat, avvalo, xorijiy investitsiyalar yo‘naltiriladigan manzil sifatida qabul qilingan bo‘lsa, so‘nggi o‘n yilliklarda uning o‘zi kapitalning eng yirik manbalaridan biriga aylandi.
Yangi infografika 2005 yildan buyon Xitoyning xorijiy investitsiyalarini aks ettiradi va American Enterprise Institute hamda Heritage Foundation’ning qo‘shma loyihasi bo‘lgan China Global Investment Tracker (CGIT) ma’lumotlari asosida to‘g‘ridan to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarning mamlakatlar bo‘yicha taqsimotini ko‘rsatadi.
2005–2025 yillar oralig‘ida Xitoy kompaniyalari xorijga 1,5 trillion dollardan ortiq sarmoya kiritgan. Bunda ushbu summaning yarmidan ko‘prog‘i — 806,8 milliard dollar atigi o‘nta davlat hissasiga to‘g‘ri kelgan. Hisob-kitobga faqat qiymati 100 million dollardan yuqori bo‘lgan bitimlar kiritilgan.
Xitoy iqtisodiyoti ochilganidan buyon hech bir mamlakat Xitoy sarmoyasini AQShchalik ko‘p jalb etmagan: 2005–2025 yillarda Xitoy kompaniyalari u yerga 204,14 milliard dollar yo‘naltirgan. Eng yirik bitim 2013 yilda Shuanghui kompaniyasining Smithfield Foods kompaniyasini 7,1 milliard dollarga sotib olgani bo‘lgan.
AQShda yirik xorijiy investitsiyalar va qo‘shib olishlar Xorijiy investitsiyalar bo‘yicha qo‘mita (CFIUS) tomonidan ma’qullanishi kerak. U so‘nggi yillarda Amerika—Xitoy munosabatlari yomonlashgani fonida Xitoy kapitaliga nisbatan tobora ehtiyotkorona munosabatda bo‘lmoqda.
Shunga qaramay, hatto 2025 yilda ham yangi investitsiyalar hajmi 3,79 milliard dollardan oshgan. Bu esa o‘sib borayotgan raqobatga qaramasdan, dunyodagi ikki eng yirik iqtisodiyot o‘rtasida to‘liq iqtisodiy uzilish yuz bermaganini ko‘rsatadi.
AQShdan tashqari, Xitoy investitsiyalarini eng ko‘p qabul qilgan o‘nta davlatning aksariyati rivojlangan g‘arb iqtisodiyotlaridir: Avstraliya — 108,1 milliard dollar, Shveytsariya — 62,9 milliard dollar, Kanada — 57,3 milliard dollar, Germaniya — 56,3 milliard dollar, Fransiya — 37,1 milliard dollar va Buyuk Britaniya — 106,6 milliard dollar.
Istisno tariqasida, kengaytirilgan BRIKS+ formatiga kiruvchi ikki yirik rivojlanayotgan bozor — Braziliya va Indoneziya ham ushbu ro‘yxatdan joy olgan. Braziliya 78,9 milliard dollar, Indoneziya esa 49,4 milliard dollar Xitoy sarmoyasini jalb etgan. 2025 yilda aynan Braziliya Xitoy investitsiyalarini eng ko‘p qabul qilgan davlatga aylanib, State Grid va China Communications Construction kabi kompaniyalardan 7,31 milliard dollardan ortiq sarmoya jalb qilgan.
Aholisi 6 milliondan sal ko‘proq bo‘lgan shahar-davlat Singapur 2005 yildan buyon 46 milliard dollardan ortiq investitsiya qabul qildi. Bu ko‘rsatkich aholi soni bo‘yicha dunyoda to‘rtinchi o‘rinda turuvchi Indoneziyaga yaqin. Bu esa rivojlangan va diversifikatsiya qilingan iqtisodiyot Xitoy kapitalini jalb qilishda qanchalik muhim ekanini ko‘rsatadi.
Biroq o‘ntalikdan sezilarli ravishda o‘rin olmagan davlat Hindiston bo‘ldi. Dunyodagi to‘rtinchi iqtisodiyot va BRIKS+ning muhim ishtirokchilaridan biri bo‘lgan bu mamlakat mazkur davrda atigi 17,3 milliard dollar Xitoy sarmoyasini jalb etgan. Ehtimol, bu ikki davlat o‘rtasidagi siyosiy va iqtisodiy munosabatlar tarangligi bilan bog‘liq.
Germaniya, Yaponiya yoki AQSh kabi yirik investorlardan farqli o‘laroq, Xitoyning tashqi investitsiya faoliyati katta darajada davlat kompaniyalari tomonidan belgilanadi. Bu ayniqsa energetika, infratuzilma va logistika sohalarida yaqqol ko‘rinadi.
Masalan, daromad bo‘yicha dunyoda Walmart va Amazon’dan keyin uchinchi o‘rinda turuvchi energetika giganti State Grid 2005 yildan buyon xorijga 33 milliard dollardan ortiq sarmoya kiritgan. Xususan, u Avstraliya, Braziliya, Chili, Italiya, Rossiya va Filippindagi loyihalarga investitsiya qilgan.
China National Petroleum Corporation va China Three Gorges kabi boshqa davlat energetika korporatsiyalari ham so‘nggi o‘n yilliklarda xorijdagi loyihalarga o‘nlab milliard dollar sarmoya kiritgan. Ularning maqsadi — bir tomondan, Xitoy iqtisodiyotining o‘sib borayotgan ehtiyojlari uchun resurslar bilan ta’minlash bo‘lsa, ikkinchi tomondan, shakllanayotgan bozorlarga ega mamlakatlarda infratuzilmani rivojlantirishdan iborat.