Turk dunyosi
Tahlil – NATO ittifoqchilari Turkiya huquqlari masalasida tobora sukut saqlamoqda
Jonatan Spayser tomonidan yozilgan
ANKARA, 1-iyul (Reuters) – Besh yil oldin, 10 ta elchi siyosiy mahbus deb hisoblagan odamlarni ozod qilishni talab qilgan va g’azablangan Prezident Toyyib Erdo’g’on ularni chiqarib yuborishni buyurganida, G’arb davlatlari Shimoliy Atlantika Shartnomasi Tashkiloti (NATO) ittifoqchisi Turkiya bilan to’liq diplomatik inqiroz xavfini tug’dirdi.
2021-yilning ikki g‘azabli kunidan so‘ng, ikki davlat qirg‘oq yoqasidan orqaga tortildi, AQSh, Fransiya, Germaniya, Kanada va boshqa elchilar murosa bayonotlari bilan chiqishdi va Erdo‘g‘an bundan buyon ehtiyotkorroq bo‘lishini aytdi.
Ularda ham shunday.
O’shandan beri, ayniqsa, bir yil o’tib Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi Yevropani fosh qilib qo’yganidan beri, G’arb davlatlari Turkiyaning huquq va erkinliklari borasidagi o’rni haqidagi xavotirlarini oshkora izhor qilishdan qochib, o’rniga mintaqaviy harbiy kuch va qurol eksportchisi bilan xavfsizlik aloqalarini mustahkamlashga e’tibor qaratishdi.
Shimoliy Atlantika Shartnomasi Tashkilotiga (NATO) aʼzo 32 davlat rahbarlari 7-8 iyul kunlari Anqarada boʻlib oʻtadigan uchrashuvda Gʻarb diplomatiyasining asosiy nuqtalari oshkor boʻladi.
Sammitni rejalashtirishda ishtirok etgan g‘arb va turk diplomatlarining so‘zlariga ko‘ra, Turkiyaning asosiy muxolifatdagi Respublikachi Xalq partiyasiga (CHP) nisbatan misli ko‘rilmagan qonuniy repressiyani tanqid qilish rejalari yo‘q, jumladan, CHPdan prezidentlikka nomzod va Erdo‘g‘onning asosiy raqibi Istanbul hokimi Ekrem Imomo‘g‘lining qamoqqa olinishi.
g’arbiy sukunat
Erdo‘g‘on hukumatining ayrim tanqidchilari fikricha, G‘arbning nisbiy sukuti avtoritar siljishni kuchaytirmoqda, Turkiya muxolifatini yakkalab qo‘ygan va NATOning demokratiya va qonun ustuvorligi tamoyillariga e’tibor bermagan.
“G‘arb davlatlari Turkiyadagi demokratik institutlarning yomonlashgani haqida fikr bildirishda davom etishlari muhim bo‘lib qolmoqda, chunki yo‘nalish o‘zgarmas tarzda belgilanmagan va Turkiya hali belgilanmagan hududdan o‘tib ketgani yo‘q”, — dedi AQShning Anqaradagi sobiq elchisi Devid Satterfild.
“Turklar uchun boshqa odamlarning oʻz tizimi haqida shu tarzda gapirayotganini eshitish juda muhim”, dedi Reuters agentligiga hozirda Beyker Davlat siyosati instituti direktori Satterfild.
Prezident Erdog’anning idorasi bu fikrga izoh berish so’rovlariga javob bermadi.
Satterfild uning Turkiyadagi inson huquqlari himoyasi Qo’shma Shtatlar va Turkiya o’rtasidagi asosiy ish munosabatlariga salbiy ta’sir ko’rsatganini inkor etib, prezident Donald Trampning ikkinchi muddati davomida demokratik qadriyatlarni muhokama qilishdan qochish qarori munosabatlarni rivojlantirmaganini qo’shimcha qildi.
Erdo‘g‘on qisqa vaqt ichida Satterfildni va boshqa to‘qqiz G‘arb elchisi bilan birga qamoqdagi xayriyachi Usmon Kabalani ozod qilishga chaqirib, voqea Turkiya demokratiyasiga ziyon yetkazayotganini aytib, 2021 yilda “persona non grata” deb e’lon qilinishini buyurdi.
Kabara qariyb to‘qqiz yildan beri qamoqda va hukumatni to‘ntarishga uringanlikda ayblanib, umrbod qamoq jazosiga hukm qilinishi mumkin, lekin u buni rad etadi. Inson huquqlari bo‘yicha Yevropa sudi, agar dalillar yetarli bo‘lmasa, uni va ishda ishtirok etgan boshqa shaxslarni ozod qilish kerak, deb qaror qildi va uning hibsga olinishi uning ovozini o‘chirish uchun qilingan.
Prezident Erdog’anning 23 yildan beri hokimiyatda bo’lgan hukmron AK partiyasi sud tizimi mustaqil ekanini ta’kidlab, uning demokratik obro’siga oid tanqidlarni yoki sudlar siyosiylashtirilayotgani haqidagi har qanday taklifni rad etadi.
Oxirgi ikki yil ichida yuzlab saylangan amaldorlar va muxolifatdagi CHP a’zolari qamoqqa tashlangan va yetakchilar hokimiyatdan chetlatilgan, bu partiya sud to’ntarishi deb atagan.
Sammitdan oldingi cheklovlar va cheklovlar
Huquq tashkilotlari NATO sammiti oldidan xavotirda edilar. Mustaqil ommaviy axborot vositalarining oʻnlab turkiyalik jurnalistlari voqeani yoritishga ruxsat berilmagan va hukumat xavfsizlik nuqtai nazaridan 200 dan ortiqni hibsga olgan.
Erdo‘g‘anning idorasi ommaviy axborot vositalarini akkreditatsiya qilishning rad etilishiga izoh bermadi, biroq NATO bu kabi masalalarda ko‘rsatma olish uchun mezbon davlatga tayanishini aytdi.
Alyans sammitda huquqlar bilan bog’liq muammolarni ko’tarish niyatidami, degan savolga NATO rasmiylari tan olish masalasi bo’yicha oldingi bayonotlarga ishora qilib, jurnalistlarning shaxsan ishtirok etishi juda muhim ekanini aytdi.
AQShning Anqaradagi elchixonasi Turkiyaga nisbatan siyosatning o’zgarishi haqida darhol izoh bermadi.
Chet ellik sarmoyadorlar CHPning tazyiqlari haqida fikr bildirdi. Ba’zi G’arb diplomatlarining aytishicha, ular Turkiya rasmiylari bilan shaxsiy xavotirlarini bildirishni afzal ko’rishadi, chunki Anqara siyosatini ochiq tanqid qilish demokratik orqaga qaytishni engillashtirmaydi.
Tramp Erdo‘g‘onni do‘st deb biladi
NATO sammiti Prezident Trampning AQSh prezidenti sifatida Turkiyaga ilk tashrifi bo’ladi. Shuningdek, u o‘zi do‘st deb atagan Prezident Rajab Toyyib Erdo‘g‘an bilan ikki tomonlama muntazam muzokaralar o‘tkazishni rejalashtirmoqda va bu AQSh-Turkiya munosabatlarining so‘nggi yillardagi eng iliqligini ta’kidladi.
Turkiya hukumati sammit ittifoqning birligini ta’kidlab, mudofaa sanoati bo’yicha hamkorlikni kengaytirishga yordam berishiga umid qilmoqda. NATO rahbari Mark Rutte o’nlab milliard dollarlik kelishuv e’lon qilinishini aytdi.
Ittifoqchilar NATOning ikkinchi yirik armiyasiga ega bo’lgan va shuningdek, qurolli uchuvchisiz samolyotlarning asosiy eksportchisi bo’lgan Turkiyani Rossiyaning janubi-sharqiy qanotidagi tajovuziga qarshi qalqon sifatida ko’rishadi.
Uning NATO doirasidagi qiymatining oshishi o’tmishdagi ba’zi keskinliklardan, jumladan, Turkiyaning Shvetsiya va Finlyandiyaning a’zolik da’volarini 2022 yildan 2023 yilgacha kechiktirishi va Moskva bilan nisbatan samimiy munosabatlarga qaramay sodir bo’ldi.
Varshavada joylashgan Sharqshunoslik markazining Turkiya, Kavkaz va Markaziy Osiyo boʻyicha direktori Karol Vasilevskiyning aytishicha, Gʻarb ittifoqchilari hozirda “maʼlum darajada qadriyatlardan voz kechish va ishbilarmonlik aloqalariga intilish koʻrsatmoqda… Turkiya Yevropa mudofaasi uchun muhim ekanini tan oladi”.
Vasilevskiyning aytishicha, Turkiya hukumati G’arbning har qanday tanqidiga, jumladan, muxolifatdagi CHPga qarshi tazyiqlarga nisbatan jim turishini va “harakat qilmasligini” biladi.
(Jonatan Spayserning reportaji; Garet Jons tomonidan tahrirlangan)