Dunyodan
Prezident Zelenskiy Ukraina boʻyicha soʻnggi tinchlik rejasida qurolsizlantirilgan hudud yaratishga harakat qilmoqda
Pol Kirby Yevropa raqamli muharriri
Getty Images
Zelenskiyning aytishicha, Amerika tomoni bilan kelishilgan 20 band Ukraina xavfsizligini taʼminlagan va bu uning NATOga aʼzoligini aks ettiradi.
Ukraina prezidenti Vladimir Zelenskiy Rossiyaga o‘zining so‘nggi tinchlik rejasi tafsilotlarini oshkor qilib, Ukraina qo‘shinlarini sharqdan olib chiqib ketish va ularning o‘rnida qurolsizlantirilgan hudud yaratishni taklif qildi.
Prezident Zelenskiy dam olish kunlari Floridada AQSh va Ukraina elchilari kelishib olgan 20 bandlik rejani batafsil bayon qildi va agar AQSh tomoni ular bilan muzokaralar olib borsa, Rossiya chorshanba kuni javob berishini aytdi.
U bu rejani “urushni tugatish uchun asosiy asos” deb ta’rifladi va agar Rossiya Ukrainaga yana bostirib kirsa, AQSh, NATO va Yevropa davlatlariga muvofiqlashtirilgan harbiy javob choralari uchun xavfsizlikni ta’minlash taklifini aytdi.
Ukrainaning sharqiy Donbas bilan bog‘liq muhim masala bo‘yicha prezident Zelenskiy “erkin iqtisodiy zona” potentsial variant ekanligini aytdi.
Uning jurnalistlarga aytishicha, amerikalik muzokarachilar qurolsizlantirilgan hudud yoki erkin iqtisodiy zona yaratish masalasini ko‘rib chiqmoqda, chunki Ukraina chiqib ketishga qarshi. Uning taʼkidlashicha, Ukraina qoʻshinlari olib chiqiladigan har qanday hudud Ukraina xavfsizligini talab qiladi.
“Ikki variant bor: yo urushni davom ettiramiz, yoki barcha potentsial iqtisodiy zonalar boʻyicha qandaydir qarorlar qabul qilishimiz kerak”, dedi Zelenskiy.
20 banddan iborat reja AQSh elchisi Stiv Vitkoff bir necha hafta oldin rossiyalik hamkasbi bilan kelishib olgan 28 banddan iborat dastlabki hujjatning yangilanishi bo’lib ko’rinadi, bu ko’pchilik tomonidan Kreml talablariga mos keladi.
Rossiya Ukraina tinchlik bitimi evaziga sharqiy Donetsk viloyatidagi hududining deyarli chorak qismidan chiqib ketishini talab qilmoqda. Qolganlari allaqachon Rossiya bosib olgan.
Zelenskiyning aytishicha, nozik masalalar, jumladan, hududiy masalalar “rahbarlik darajasida” hal qilinishi kerak, ammo yangi loyiha Ukrainaga mustahkam xavfsizlik va 800 ming askardan iborat harbiy kuch beradi.
Yangilangan rejalarning aksariyati AQSh muzokarachilari Vitkov va Jared Kushnerning Ukraina va Yevropa yetakchilari bilan Berlindagi so‘nggi muzokaralarida paydo bo‘lgan rejalarga o‘xshaydi. Shundan so‘ng voqea joyi o‘tgan dam olish kunlari Mayamiga ko‘chib o‘tdi va u yerda AQSh prezidenti Donald Trampning jamoasi Rossiya elchisi Kirill Dmitriev, keyinroq esa Ukraina va Yevropa rasmiylari bilan alohida uchrashdi.
Endi hududiy mojaroga oid qo‘shimcha tafsilotlar paydo bo‘layotgandek, ammo Ukraina tomoni Amerika tomoni bilan kelishuvga erisha olmagani aniq.
Prezident Zelenskiyning tushuntirishicha, agar Ukraina iqtisodiy zona yaratish va uni samarali demilitarizatsiya qilish uchun Donetskning 25 foizidan 5, 10 yoki 40 km uzoqlikda o‘z tortishish kuchlarini chekinishga tayyor bo‘lsa, Rossiya ham xuddi shunday “5, 10 yoki 40 km”ni bajarishi kerak.
Rossiya kuchlari ayni damda Ukrainaning “qal’a zonasi” bo‘lgan Slovyansk va Kramatorsk shaharlaridan taxminan 40 kilometr sharqda joylashgan va Siversk shahrini egallab olgan.
Rossiya prezidenti Vladimir Putin Donetsk uchun taklif qilinayotgan murosa turidan taassurot qoldirmasa kerak. U shu oy boshida Ukraina qo‘shinlari chekinmasa, Rossiya butun sharqiy Ukrainani kuch bilan nazorat qilishini aytdi.
Ammo prezident Tramp qariyb to‘rt yillik urushni tugatish bo‘yicha kelishuvga erishmoqchi va Ukraina prezidenti fikricha, Rossiya AQSh rejasiga veto qo‘ya olmaydi.
“Ular prezident Trampga: “Mana, biz tinch yoʻl bilan yechimga qarshimiz”, deb ayta olmaydi”, dedi Zelenskiy jurnalistlarga. “Agar ular hamma narsani buzishga harakat qilsalar, prezident Tramp bizni qattiq qurollantirishi va ularga qarshi qo’lidan kelgan barcha sanksiyalarni qo’llashi kerak bo’ladi”.
Prezident Zelenskiy, agar Donetskda erkin iqtisodiy zona tashkil etilsa, u Ukraina hukumati va politsiyasi nazorati ostida, “albatta, Rossiya politsiyasi yurisdiksiyasida” bo‘lishi kerakligini aniq aytdi. U holda hozirgi front chizig‘i iqtisodiy zonaning chegarasiga aylanadi va xalqaro kuchlar Rossiyaning bostirib kirishini ta’minlash uchun to‘qnashuv chizig‘i bo‘ylab quruqlikka joylashtirilar edi.
Rossiya hozircha Yevropaning koalitsiya tinchlik kelishuvini bekor qilish takliflarini rad etib, ularni “qo‘pol tahdid” deb atagan.
Zelenskiy butun tinchlik rejasi bo‘yicha referendum o‘tkazilishi kerakligini va Donbassdagi potentsial erkin iqtisodiy zona haqidagi tasavvurni faqat referendum hal qilishi mumkinligini aytdi.
Uning ta’kidlashicha, ayni paytda Rossiya tomonidan bosib olingan Zaporijjya atom elektr stansiyasi atrofida ham iqtisodiy zona tashkil etilishi, shuningdek, Rossiya qo‘shinlari Ukrainaning yana to‘rt viloyati: Dnepropetrovsk, Nikolay, Sumi va Xarkovdan ham olib chiqilishi kerak.
Zelenskiyning taʼkidlashicha, AQShning zavod boʻyicha joriy taklifi Ukraina, AQSh va Rossiya uni birgalikda ishlatishi, ammo Kiyev bunga rozi emas.
Rejaning asosiy mazmuni Ukrainaning suverenitetini yana bir bor tasdiqlash va Rossiya va uning qo‘shnisi o‘rtasida nazorat mexanizmlari bilan hujum qilmaslik to‘g‘risidagi paktni taklif qilishdan iborat.
NATOning a’zo davlatlarni hujum ostidagi ittifoqchilarga yordam berishga majburlovchi 5-moddasini aks ettiruvchi kuchli xavfsizlikdan tashqari, Ukrainaga tinchlik davrida 800 000 askardan iborat harbiy kuchga ruxsat beriladi.
AQShning xavfsizlik evaziga kompensatsiya olish rejasi bo‘yicha munozaralar hali ham davom etmoqda va Zelenskiy hozircha bu hujjatga kiritilmaganini aytdi.
28 banddan iborat dastlabki rejaga kiritilgan va Rossiya doimiy ravishda talab qilgan narsa Ukrainaning NATOga qo’shilishiga to’sqinlik qilish uchun hech qanday asos yo’q.
Oxirgi tuzilma Ukrainaning Yevropa Ittifoqiga qo’shilish sanasi bilan qo’shilishini taklif qiladi. Bu hozirda nomzod davlat, biroq boshqa qator nomzod davlatlar, jumladan Albaniya ham birinchi tanlov sifatida ko’rilmoqda.
Ukrainada AQSh va Yevropa ishtirokida 200 milliard dollarlik (150 milliard funt sterling) sarmoya fondi tashkil etish rejalashtirilmoqda.
Muhokama qilinadigan boshqa nuqtalar orasida Ukrainada kelishuv imzolangandan keyin imkon qadar tezroq saylov o‘tkazish talabi ham bor. Ukraina keng ko‘lamli bosqin tufayli harbiy holat joriy qilingan bo‘lsa-da, Rossiya ham, AQSh ham ovoz berishga intilmoqda.