Turk dunyosi
Prezident Trump va NATO ittifoqchilari muhim sammit uchun Turkiyada uchrashadilar: nimani bilishingiz kerak
ANKARA, Turkiya (AP) – AQSh prezidenti Donald Tramp va uning NATOdagi vatandoshlari seshanba kuni Turkiyada ikki kunlik sammit uchun yig’ilishmoqda. Sammit NATO tarixida burilish nuqtasi bo‘ldi, chunki Qo‘shma Shtatlar Yevropadagi an’anaviy xavfsizlik rolidan chekinmoqda.
Anqaradagi muzokaralar oldidan Shimoliy Atlantika Shartnomasi Tashkilotiga (NATO) aʼzo boʻlgan baʼzi davlatlar AQSh harbiylarining Eronga hujum qilish uchun bazalardan foydalanishiga ruxsat bermasliklarini bildirganidan soʻng, prezident Tramp “sodiqlik”ni taʼkidladi. U Yevropaning yirik aʼzo davlatlari – Buyuk Britaniya, Fransiya, Germaniya, Italiya va Ispaniyani tanqid qilish uchun alohida taʼkidladi.
NATO sammiti dunyodagi eng yirik harbiy alyansning 32 a’zosi bir-birining xavfsizligiga qat’iy sadoqatini ta’kidlaydigan juda ramziy lahzadir. Ammo bu yil transatlantik aloqalar juda zaif ko’rindi.
Shunga qaramay, konferentsiya kuchliroq NATOda kuchliroq Yevropa mavzusi atrofida tashkil etilgan. Trump ma’muriyati “NATO 3.0” ni qayta ishga tushirishga chaqirdi va kelgusi ikki kun ichida bu aslida nimani anglatishi haqida ko’proq aniqlik kutilmoqda.
Joy: Prezident saroyi
Prezident Rajab Toyyib Erdo’g’an Turkiya poytaxti Anqaraning g’arbiy chekkasida joylashgan keng Bestepe prezidentlik saroyida sammitga mezbonlik qilmoqda. Qadimgi harbiy aerodromdan aylantirilgan yangi aeroport NATO yetakchilarini qabul qilish uchun maxsus foydalanishga topshirildi.
Xavfsizlik yuqori bo’ladi. Havo hujumidan mudofaa kuchlari shay holatda bo‘ladi va o‘n minglab politsiyachilar navbatchilik qiladi. Mahallalar transport harakati uchun yopilgan va yo‘l tirbandligini yumshatish uchun ba’zi davlat xizmatchilariga ta’til berilgan. Jamoat joylarida yig’ilishlar taqiqlanadi.
Turkiya Jurnalistlar Uyushmasi maʼlum qilishicha, sammit arafasida oʻtkazilgan xavfsizlik tekshiruvi chogʻida oʻndan ortiq odam, jumladan ikki jurnalist hibsga olingan.
Seshanba oqshomida Prezident Erdog’an o’zining “qishki bog’ida” kechki ovqat beradi. Yaponiya, Janubiy Koreya, Avstraliya va Yangi Zelandiya hukumati vakillari NATO hamkorlariga qoʻshilishdi. Unda Ukraina prezidenti Vladimir Zelenskiy ham ishtirok etishi rejalashtirilgan.
Kechki ovqatda tashqi ishlar vazirlari NATO Ukraina kengashi yig’ilishiga mezbonlik qiladi va alyans mudofaa vazirlari Hind-Tinch okeani mamlakatlari bilan uchrashadi. Ko‘rfaz arab davlatlari rasmiylari bilan ham alohida uchrashuvlar bo‘lib o‘tadi va Tramp Suriya prezidenti Ahmad al-Shara bilan gaplashishi rejalashtirilgan.
Chorshanba kuni ertalab faqat NATO yetakchilari yagona ishchi uchrashuv o‘tkazadi. Yig‘ilishdan so‘ng yig‘ilish yakunlarini sarhisob qilgan holda qisqa bayonot e’lon qilamiz.
Mudofaa xarajatlari, sanoatni qayta tiklash, Ukrainani qo’llab-quvvatlash
Rasmiy kun tartibining boshida mudofaa xarajatlari turibdi, bu NATOda uzoq vaqtdan beri davom etayotgan muammo bo’lib, Qo’shma Shtatlar ittifoqchilarni ko’proq ishlar qilishga undamoqda. Sammit oldidan NATO Bosh kotibi Mark Rutte Yevropa ittifoqchilari va Kanada 2025-yilda yillik xarajatlarni 20 foizga oshirishini taʼkidladi.
Oxirgi sammitda yalpi ichki mahsulot (YaIM) asosida Qo’shma Shtatlarga mos keladigan sarmoyalarni ko’paytirishga rozi bo’lganiga qaramay, bu Tramp ma’muriyatini qondirish uchun etarli bo’lishi dargumon. AQShning 2026 yilgi harbiy byudjeti 901 milliard dollar (yalpi ichki mahsulotning (YaIM) taxminan 3,3 foizi) etib belgilandi.
NATO, shuningdek, milliy xazinadan tushgan milliardlab dollarlarni zamonaviy urushga moslashtirilgan yangi harbiy texnikaga qanday aylantirayotganini ta’kidlamoqchi. Sammit tashkilot uchun yangi harbiy loyihalarni namoyish qilish uchun imkoniyat bo’ladi.
Morning Wire-ga ro’yxatdan o’ting: Bizning flagman axborot byulletenimiz kunning eng katta sarlavhalarini ajratadi.
Seshanba kuni mudofaa sanoati forumi bo’lib o’tadi, unda ittifoqchilar qurol ishlab chiqarish va yangi texnologiyalarni joriy etishda NATO va hamkorlarning yuqori martabali amaldorlari va sanoat rahbarlarini birlashtiradi.
Kun tartibidagi yana bir muhim masala – Rossiya bilan beshinchi yil davom etayotgan Ukrainani qo’llab-quvvatlash. Yevropa ittifoqchilari va Kanada Ukraina ehtiyojlarining katta qismini, shu jumladan Ukraina havo hujumidan mudofaa uskunalarining 90% ga yaqinini moliyalashtirmoqda.
Evropadagi AQSh qo’shinlarining qisqarishi va Eronga qarshi urush
Ish sessiyasi bor-yo‘g‘i uch soat davom etishi kutilmoqda, biroq ko‘pchilik muhokamalar mavzudan tashqari mavzularga qaratilishi mumkin: AQShning Yevropadagi kuchlari darajasi va AQSh-Isroilning Eronga qarshi urushi oqibatlari.
Yevropa ittifoqchilari va Kanada, ehtimol, AQSh armiyasining niyatlari haqida ishonch yoki hech bo’lmaganda aniqlik izlaydi. O’tgan yilning boshidan beri ular prezident Trampning qo’shinlarni qisqartirish to’g’risidagi deklaratsiyasidan ko’pincha ko’zlarini yumdi va ba’zida dovdirab qolishdi.
Sammit oldidan Pentagon AQShning u erdagi mavjudligini olti oylik tekshiruvdan o’tkazishini e’lon qilib, ittifoqchilarini hayratda qoldirdi. Asosiy e’tibor Yevropaning o’zini himoya qilish yo’lidagi taraqqiyotiga qaratilgan bo’lsa-da, Qo’shma Shtatlar bazaga to’liq kirish imkoniyatiga ega bo’ladimi yoki yo’qmi, degan savol ham bor.
NATO Eron urushida faol rol o’ynamagan va AQSh bilan bazalardan yoki havo hududidan birgalikda foydalanish bo’yicha keng qamrovli kelishuvga ega emas, garchi ba’zi a’zo davlatlar buni amalga oshiradilar.
24-iyun kuni Rutte bilan ommaviy uchrashuvda prezident Tramp urushga kirishishni istamaydigan ittifoqchilarni tanqid qilganini yana bir bor ta’kidladi. “Bizga ularning pullari kerak emas, bizga hech narsa kerak emas”, dedi u. “Men faqat sodiqlikni xohlayman.”
NATOga qo’shilishda a’zo davlatlar jamoaviy xavfsizlikni ta’minlash majburiyatini olish orqali bir-birlariga teng sodiqlik va’da qiladilar, bu NATO shartnomasining 5-moddasida mustahkamlangan “hamma birimiz uchun va hamma uchun”. Faqatgina ushbu kafolat tashkilot tomonidan qo’llab-quvvatlanadigan va bajaradigan hamma narsani asoslaydi.
Tramp yana qanday sodiqlikni talab qilishi noma’lum.