Iqtisodiyot
O‘zbekistonning DXSh loyihalari. Qanday risklar bor?
2021-2024 yillar oralig‘ida O‘zbekistonda davlat-xususiy sheriklik loyihalari portfeli 6,2 milliard dollardan 31 milliard dollargacha o‘sgan. Ushbu loyihalarning 93 foizi energetika, 5 foizi kommunal xizmatlar, 0,8 foizi esa ta’lim bilan bog‘liq. XVJ tahlillariga ko‘ra, mavjud vaziyat kelajakda davlat uchun katta to‘lov majburiyatlarini yuzaga keltirishi mumkin.
Xalqaro valuta jamg‘armasi mutaxassislari O‘zbekistonda davlat-xususiy sheriklik (DXSh) loyihalari ortidan kelib chiqishi mumkin bo‘lgan risklarga e’tibor qaratdi.
XVJga ko‘ra, oxirgi yillarda O‘zbekistonda davlat-xususiy sheriklik loyihalarining ko‘lami ancha kengaygan. Xususan, 2021 yilning yakunida O‘zbekistonda umumiy qiymati 6,2 mlrd dollarlik (YaIMning qariyb 8 foizi) 200 dan ortiq DXSh loyihalari mavjud bo‘lgan bo‘lsa, bu miqdor 2024 yil oxiriga kelib 31 mlrd dollargacha (YaIMning 27 foizi) oshgan.
Tarmoqlar bo‘yicha tahlil qilinganda, o‘tgan yilning dekabr oyidagi ma’lumotlarga ko‘ra ushbu loyihalarning 93 foizi (28,8 mlrd dollar) energetika, 5 foizi kommunal xizmatlar (1,5 mlrd dollar) 0,8 foizi (144 mln dollar) esa ta’lim bilan bog‘liq.
2025-2030 yillarga mo‘ljallangan rejalarga ko‘ra, yangi DXSh loyihalari hajmi 30,2 milliard dollarni tashkil qilishi mumkin. Agar bu to‘liq amalga oshsa, 2026 yil oxirida DXShlar mamlakat yalpi ichki mahsulotining 34 foizigacha ko‘tariladi, 2030 yilda esa YaIMning 27,5 foizigacha pasayadi.
Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, 2023 yilda O‘zbekiston umumiy qiymati 1,6 milliard dollarlik oltita davlat-xususiy sheriklik loyihasini imzolagan. Bu Yevropa hamda Markaziy Osiyodagi past va o‘rta daromadli davlatlar o‘rtasida yangi DXSh majburiyatlari umumiy hajmining deyarli 40 foizini tashkil etadi.
«Kelajakda davlat uchun katta to‘lov majburiyatlari yuzaga kelish xavfi bor»
O‘zbekistonning 2025 yilgi budjeti doirasida yangi DXSh loyihalari uchun 6,5 mlrd dollarlik chegara belgilangani XVJ tomonidan yuqori baholanyapti. Ekspertlar bu limitni keyingi yillarda pasaytirishni tavsiya etgan. Bu davlat majburiyatlarining ortib ketishi xavfini kamaytiradi.
Loyihalar sonining tez sur’atlar bilan o‘sishi mumkin bo‘lgan moliyaviy tavakkalchiliklarni yanada qattiq nazorat qilish zaruratini keltirib chiqaradi.
Shuningdek, DXShlar bo‘yicha davlatning umumiy majburiyatlari bo‘yicha chegarani joriy etish masalasi ham muhokama qilingan. Bu yalpi ichki mahsulotning 60 foizini tashkil etuvchi davlat va kafolatlangan qarz bo‘yicha mavjud limitni to‘ldirishi kerak.
DXSh loyihalari davlat xarajatlarini qisqa muddatda kamaytirishi mumkin, ammo XVJ tahlillariga ko‘ra, kelajakda davlat uchun katta to‘lov majburiyatlari yuzaga kelishi ehtimoli bor. Masalan, elektr energiyasi ishlab chiqarish loyihalarida davlat asosiy xaridor sifatida kelgusida katta mablag‘ to‘lashga majbur bo‘lishi mumkin. Bunday holatlar davlat qarzi va budjet limitlariga bosimni kuchaytiradi.
«DXSh loyihalarining aksariyati o‘zining dastlabki bosqichida bo‘lgani sabab loyihalarni tanlash haddan tashqari optimizmga bog‘liq yoki yo‘qligini aniqlash qiyin. Biroq O‘zbekiston bu borada boshqa mamlakatlardan sezilarli darajada farq qiladi deyishga asos yo‘q», – deya ta’kidlagan jamg‘arma ekspertlari.
Yana bir muhim risk manbai sifatida loyihalarni tanlashda markazlashgan tizimning yo‘qligi ko‘rsatilgan. Agar DXSh loyihalari samaradorlik nuqtayi nazaridan yagona markazlashgan platforma orqali baholanmasa, past samarali loyihalar tasdiqlanib ketishi xavfi ortadi. Shu bois, XVJ O‘zbekistonni loyihalar tanlovi va tasdig‘i jarayonlarini kuchaytirishga chaqirgan.
Markaziy bank 2026-yil 27-martdan valyutalarning yangi kursini belgiladi.
AQSh dollari 8,26 so‘mga oshib, 12 179,87 so‘m etib belgilandi.
Yevro kursi 37,92 so‘mga tushdi va 14 079,93 so‘m bo‘ldi. Funt-sterling 16 265,00 so‘m (-41,31).
Rossiya rubli 148,52 so‘m etib belgilandi (-1,28).
2026-yilning yanvar oyida O‘zbekistonda yirik korxonalar tomonidan 376,8 mlrd so‘mlik asosiy farmatsevtika mahsulotlari va preparatlari ishlab chiqarilgan. Bu haqda Milliy statistika qo‘mitasi ma’lum qildi.
Qayd etilishicha, ushbu ko‘rsatkich 2025-yilning mos davriga nisbatan 10,5 foizga oshgan. Jumladan, yanvar oyida hududlarda ishlab chiqarish hajmi quyidagicha bo‘lgan:
Toshkent shahri — 265,6 mlrd so‘m;
Namangan viloyati — 34,2 mlrd so‘m;
Sirdaryo viloyati — 28,4 mlrd so‘m;
Samarqand viloyati — 19,3 mlrd so‘m;
Toshkent viloyati — 15,8 mlrd so‘m;
Surxondaryo viloyati — 5,2 mlrd so‘m;
Andijon viloyati — 4,3 mlrd so‘m;
Buxoro viloyati — 1,2 mlrd so‘m;
Farg‘ona viloyati — 1,1 mlrd so‘m;
Qashqadaryo viloyati — 0,9 mlrd so‘m;
Xorazm viloyati — 0,8 mlrd so‘m;
Qoraqalpog‘iston Respublikasi — 0,1 mlrd so‘m.
Eslatib o‘tamiz, avvalroq farmatsevtika vositalarini ishlab chiqarishni boshlagan tadbirkorlarga qator imtiyozlar berilishi haqida xabar bergandik.
2026-yil 1-fevral holatida O‘zbekistonda ta’lim sohasida 7 975 ta tadbirkorlik sub’yekti faoliyat yuritmoqda. Bu haqda Milliy statistika qo‘mitasi xabar berdi.
Ma’lumotlarga ko‘ra, bu ko‘rsatkich 2025 yilning shu davriga nisbatan 2 mingtaga yoki 35,3 foizga oshgan. Yillar kesimida ko‘rsatkichlar quyidagicha bo‘lgan:
2022 yil – 6 130 ta;
2023 yil – 7 295 ta;
2024 yil – 6 504 ta;
2025 yil – 5 965 ta;
2026 yil – 7 975 ta.
Bundan tashqari, 2026-yil yanvarda ta’lim xizmatlari hajmi qariyb 3,3 trln so‘mni tashkil etib, 2025-yilga nisbatan 22,8 foizga o‘sdi.
Ma’lumot o‘rnida, 2026-yil 1-mart holatiga O‘zbekistonda jami 419 mingta tijorat tashkiloti faoliyat ko‘rsatmoqda.
Amerikalik rasmiylar AQSh barcha kutilmagan ssenariylarga, jumladan, Yaqin Sharqdagi mojaro uzoq cho‘zilishiga tayyor bo‘lishiga ishonch hosil qilmoqchi.
Donald Tramp ma’muriyati rasmiylari neft narxi bir barrel uchun 200 dollargacha chiqadigan bo‘lsa, iqtisodiyot qay ahvolga tushishini o‘rganmoqda, deb xabar berdi Bloomberg vaziyatdan xabardor bo‘lgan manbalariga tayanib.
Nashr suhbatdoshlari keskinlik davrida neft narxi keskin ko‘tarilishi sharoitidagi iqtisodiyotni modellashtirish muntazam ravishda o‘tkazilishi va bu prognoz hisoblanmasligini qayd etishgan. Ularning so‘zlariga ko‘ra, bu orqali ma’muriyat mamlakat barcha ehtimoliy ssenariylarga tayyor turishiga ishonch hosil qilmoqchi.
Yaqin Sharqdagi urush boshlanishidan oldin ham moliya vaziri Skott Bessent ehtimoliy mojaro neft narxi oshishiga olib kelishi borasida xavotir bildirgandi, deyishmoqda manbalar. Ular vazirlik xodimlari bir necha hafta mobaynida o‘z xavotirlarini Oq uyga bildirib kelishganini qo‘shimcha qilishgan.
Oq uy matbuot kotibi o‘rinbosari Kush Desai esa ma’muriyat har doim turli ssenariylar va iqtisodiy oqibatlarni baholasa-da, neft narxi bir barrel uchun 200 dollargacha ko‘tarilishi ehtimolini ko‘rib chiqmasligini aytgan. Uning so‘zlariga ko‘ra, Bessent «Epik g‘azab» amaliyotini o‘tkazish natijasida yuzaga kelgan qisqa muddatli tebranishlardan «tashvishga tushmagan».
Bloomberg agentligi qayd etishicha, bir necha oy ichida neft narxi bir barrel uchun 170 dollarga ko‘tarilishi ham AQSh va Yevropada inflatsiyani tezlashtiradi va iqtisodiy o‘sish sur’atlarini pasaytiradi, bir barrel uchun 200 dollarlik narx esa «jahon iqtisodiyoti uchun og‘ir zarba»ga aylanadi. AQShda allaqachon benzin uchun narxlar 30 foizga oshgani sezilarli ta’sirga aylandi.
Mart oyi boshidan beri qator to‘lov tashkilotlari va bank mobil ilovalarida kartalar o‘rtasida pul o‘tkazmalarining maqsadini ko‘rsatish talabi joriy etilgandi. Ushbu majburiyat bekor qilingani aytilyapti. Markaziy bank axborot xizmati Kun.uz’ga bu talab boshidanoq ixtiyoriy bo‘lganini ma’lum qildi. Ammo regulyatorning 17 fevralda banklar va to‘lov tashkilotlariga yuborgan xatida sanksiyalar qo‘llanishiga oid bandlar bor edi.
25 mart kuni ijtimoiy tarmoqlarda Markaziy bank P2P maqsadini ko‘rsatishga oid talabni bekor qilgani haqida xabarlar tarqaldi.
Markaziy bank matbuot xizmati Kun.uz’ga: “majburiy bo‘lmagan narsani boshidan bekor qilib bo‘lmaydi; ixtiyoriy edi — bu masala noto‘g‘ri talqin qilingan”, deya javob berdi. Shuningdek, regulyator 5 martdayoq P2P maqsadini ko‘rsatish ixtiyoriyligi haqida rasman ma’lum qilgani eslatib o‘tildi.
17 fevralda Markaziy bank tomonidan banklar va to‘lov tashkilotlariga yuborilgan xatda o‘tkazma maqsadini ko‘rsatish majburiy talab ekani va 1 martga qadar ko‘rsatma ijro etilmasa, sanksiyalar qo‘llanishi nazarda tutilgandi.
Jamoatchilik bosimidan keyin, 5 mart kuni Markaziy bank axborot xizmati jarayonning “texnik” ekanligini bildirib, kiritilgan 16 ta to‘lov maqsadi parametrlari esa namunaviyligi, bank yoki to‘lov tashkiloti o‘z mobil ilovasi arxitekturasidan kelib chiqqan holda uni ixtiyoriy belgilashi mumkinligini qayd etgandi.
Kun.uz’ga ma’lum bo‘lishicha, bir qator to‘lov tashkilotlari va banklar 5 martdagi bayonotdan keyin Markaziy bankka murojaat qilib, P2P maqsadini ko‘rsatish talabi borasida so‘ragan. Regulyator “biz ixtiyoriy deb aytdik, kiritsangiz ham, kiritmasangiz ham bo‘ladi” deya javob bergan. Shundan keyin tarmoqlarda bu talab bekor bo‘libdi, degan gaplar tarqalgan.
Avvalroq, Kun.uz suhbatlashgan bank-moliya sohasi mutaxassislari P2P maqsadini ko‘rsatishni kartadan o‘tkazmalar nazoratiga oid yangi urinish deb baholagandi — ular agar maqsad iqtisodiyotni “oqartirish” bo‘lsa, kartadan kartaga o‘tkazmalarni ommalashtirish kerak, deya fikr bildirgand
Prezident Trump urushni bir necha hafta ichida tugatish niyatida – WSJ
27-martdan dollar qanchaga yetishi aniq bo‘ldi
Ikki davlat prezidentlari qo‘shma konsertni tomosha qildilar
-
Siyosat4 days agoIslom bank ishi anʼanaviy foizlarga asoslangan modellardan nimasi bilan farq qiladi?
-
Jamiyat3 days agoO‘zbekistonda taksichilarni aldashning yangi firibgarlik usuli fosh etildi
-
Dunyodan2 days ago
Prezident Tramp Eronga Hormuz boʻgʻozini ochish uchun 48 soat vaqt berdi
-
Dunyodan2 days ago
Eron tarixidagi eng katta banknotalar muomalaga chiqariladi
-
Jamiyat3 days ago
Namanganda yirik turistik majmua qurilishi boshlandi
-
Turk dunyosi3 days agoBuyuk Britaniya Tashqi ishlar vazirligi Gretsiya, Turkiya, Kipr va Dubayga sayohatlar haqidagi soʻnggi maʼlumotlarni eʼlon qildi
-
Jamiyat1 day ago
O‘zbekistonliklar qaysi mamlakatlarga eng ko‘p safar qilmoqda (top-10)
-
Siyosat4 days agoO‘zbekiston va AQSh mehnat migratsiyasi bo‘yicha yangi kelishuvga erishdi