Dunyodan
Iltimos, 1 aprelga e’tibor bering! Yaqin Sharqda keskinlik kuchaymoqda (video)
Prezident Trampning odatiy inqiroz boshqaruvi bu safar ishlamayapti. Endilikda vaziyat kutilganidan ham murakkabroq, muvozanatni buzishi mumkin bo’lgan hal qiluvchi choralar muhokama qilinmoqda. Mutaxassislarning ta’kidlashicha, bu safar hisob-kitoblar ko’zga ko’rinadiganidan ancha chuqurroqdir. Va barchaning e’tibori hamma narsani o’zgartirishi mumkin bo’lgan o’sha katta kunga qaratilgan …
Ham sobiq prezident, ham yangi prezident sifatida janob Tramp tez-tez inqirozlarni tez qarorlar qabul qilish va kerak bo’lganda chekinish orqali boshqarishni afzal ko’rgan. Biroq, Eron urushi bu yondashuvni butunlay o’zgartirdi …
Harbiy to’qnashuvlar, ayniqsa, iqtisodiy vositalar (masalan, tariflar) qisqa muddatga joriy etilishi va keyin bekor qilinishi mumkin bo’lsa, yanada murakkab va oldindan aytib bo’lmaydigan kuch munosabatlariga ega bo’lib ko’rinadi.
Mutaxassislarning fikricha, prezident Trampning tez va aniq g‘alabaga bo‘lgan umidlari yerdagi haqiqatga to‘g‘ri kelmaydi. Chunki bu urushning natijasi faqat Vashingtonning qarorlariga bog’liq bo’lmaydi. Eronning harbiy va strategik harakatlari ham hal qiluvchi rol o’ynaydi.
Hormuz bo’g’ozi va kuchayish tuzog’i
Urushning eng muhim masalalaridan biri Fors ko’rfazining energiya transporti yo’llaridir. Tramp ma’muriyati, ayniqsa, Hormuz bo’g’ozida neft oqimini ta’minlashga harakat qildi. Ammo bu yondashuv ekspertlar “eskalatsiya tuzog’i” deb ataydigan xavfli jarayonni ham keltirib chiqaradi. Xo’sh, nima deb o’ylaysiz?
Ushbu stsenariyda kuchliroq tomon kamayib borayotgan daromadlar oldida o’zining ustunligini isbotlash uchun hujumga o’tishga intiladi. Axios nashrida chop etilgan xabarga ko’ra, Tramp ma’muriyatining yuqori martabali vakili “Eronning Hormuzdagi o’yini Trampni yanada qat’iyatli qildi” degan bayonoti bu xavfni anglashdan dalolat beradi.
Isroil omili va Bosh vazir Netanyaxuning ta’siri
Binyamin Netanyaxu boshchiligidagi Isroil hukumatining urush davridagi roli ham diqqatga sazovor. Isroil Eronda rejim oʻzgarishini va kengroq harbiy amaliyot oʻtkazishni istaydi va Livanga bostirib kirishni koʻrib chiqayotgani aytiladi. Livan tomon harakat buning belgisi sifatida ko’rilmoqda. Xususan, Bosh vazir Netanyaxu o‘tmishda prezident Trampni Eron masalasida o‘zining siyosiy yo‘nalishiga yo‘naltirishga muvaffaq bo‘lgani ma’lum. Bu AQShning urush strategiyasi Isroil maqsadlariga qay darajada mos kelishi haqida savollar tug‘diradi.
Eron strategiyasi: tiyilish va bag’rikenglik
Ayni paytda Eron urush oqimini o‘z foydasiga burish uchun boshqa strategiyadan foydalanmoqda. Tehron rejimi harbiy va iqtisodiy zarar etkazish qobiliyatini namoyish qilib, o’z mavjudligini saqlab qolish va kelajakdagi hujumlarni oldini olishni maqsad qilgan. Eron rasmiylari urush tugagan taqdirda ham, ular vaqtinchalik o‘t ochishni to‘xtatish emas, balki doimiy yechim borligiga ishonch hosil qilmaguncha, raketa va havo hujumlarini davom ettirishi mumkinligini aniq aytdi.
Xalqaro hamjamiyatning xavotirlari. 1 aprel – muhim kun
Bu urush nafaqat AQSh va Eronga, balki jahon iqtisodiyotiga ham bevosita ta’sir qiladi. Boshqa davlatlar, xususan, Yaqin Sharqdagi davlatlar dengiz yo‘llari va havo kengliklarini ochishni istaydi. Neft va savdo oqimidagi uzilishlar global energiya bozorlarida katta tebranishlarga olib kelishi mumkin.
Urushning shiddatli harbiy bosqichi Trump ma’muriyati ichidagi baholashlarga asoslangan xabarlarga ko’ra, to’rt-olti hafta davom etishi kutilmoqda. Shu nuqtai nazardan, urushning 33-kuni, 1 aprelni hal qiluvchi burilish nuqtasi deb hisoblash mumkin.
Ammo Vashington va boshqa dunyo poytaxtlarida uzoq davom etadigan inqiroz kutilmoqda. Diplomatik manbalarning aytishicha, mojaro past shiddatli urushga aylansa ham, sentyabrgacha davom etishi mumkin. Isroil rasmiylari ham jurnalistlarga Eron ichidagi minglab nishonlarni nishonga olgan hujumlar yana kamida uch hafta davom etishini aytdi.
Prezident Tramp ommaviy axborot vositalari vakillariga bergan intervyusida urushning borishi haqida juda qattiq fikrlarni bildirdi. “Biz haqiqatda Eronni butunlay vayron qildik… Ularning floti, havo hujumidan mudofaa tizimi, havo kuchlari gʻoyib boʻldi, hammasi yoʻq qilindi”, dedi prezident. Prezident Trampga koʻra, Eronning yagona yoʻli dengizga mina qoʻyish orqali cheklangan muammolarni keltirib chiqarishdir. Ammo Tramp ma’muriyati bu ham katta inqirozga olib kelishi mumkinligini tan oladi.
Oq uy bu operatsiya tasodifiy qaror emasligini ta’kidlamoqda. Oq uy matbuot kotibi Anna Kellining aytishicha, urush oylar davomida puxta rejalashtirish natijasida yuzaga kelgan va prezident Trampga bir nechta variant taqdim etilgan. Uning so‘zlariga ko‘ra, Tramp yakuniy qarorni qabul qilishda yuqori martabali amaldorlarning fikrlarini ham hisobga olgan.
Urushning ichki jihatlari. Pul o’tkazish imkoniyatlari va xavf-xatarlari
Qo’shma Shtatlarga yaqin ko’plab yangiliklar saytlaridagi tahliliy maqolalarda aytilishicha, prezident Tramp qisqa muddatda o’z lavozimini tark etishga qaror qilishi mumkin. Biroq, bu xavfni bartaraf etmaydi. Agar Eron Hurmuz bo‘g‘ozini blokirovka qilishda davom etsa, neft narxi oshishi va AQSh yana aralashishga majbur bo‘lishi mumkin.
Urush mamlakati ichida esa boshqacha holat kuzatilmoqda. Shuningdek, prezident Trampga yaqin bo‘lgan ba’zi rasmiylar Eronga hujum qilish qaroridan noroziligini bildirib, buni “hafsala pir bo‘ladigan” deb atagani haqida ham xabarlar bor. Maʼmuriyatga yaqin boʻlgan baʼzi amaldorlar operatsiyaga ishtiyoqi yoʻqligini aytishdi yoki koʻproq vaqt talab qilishdi. Ammo prezident Tramp “shunchaki buni amalga oshirishni xohlayotganini” aytib, jarayonni tezlashtirgani aytiladi.
Asosiy savol: G’alaba qanday aniqlanadi?
Urushning bu bosqichidagi eng katta savol prezident Trampning “g‘alaba”ni qanday ta’riflashidir. Prezidentning erta muvaffaqiyat e’lon qilishi va jarayonni tugatishi mumkinligi muhokama qilinmoqda, ammo bu qanchalik ishonchli ekanligi noma’lumligicha qolmoqda. Diplomatik manbalarning aytishicha, AQSh va Eron o’rtasida doimiy kelishuvga olib keladigan aniq aloqa kanallari hali o’rnatilmagan. Prezident Tramp esa ijtimoiy tarmoqlarda Eron toʻliq magʻlubiyatga uchraganini va kelishuvga erishmoqchi ekanligini, ammo bu men qabul qilishga tayyor boʻlgan kelishuv emasligini aytdi.
AQSh prezidenti Donald Tramp Isroil prezidenti Yitzhak Gertsogni qattiq tanqid qildi. AQSh rahbarining soʻzlariga koʻra, Yitzhak Gertsog Isroil Bosh vaziri Binyamin Netanyaxuni kechirishga vaʼda bergan, biroq vaʼdasini bajarmagan. Shuning uchun Tramp isroillik hamkasbini “zaif va kuchsiz” deb atadi.
“U menga ko‘p marta uni kechirishini aytdi (Bosh vazir Netanyaxuni nazarda tutadi), lekin u meni aldayapti”, — dedi Tramp Isroilning 14-kanaliga bergan intervyusida.
AQSh prezidentining fikricha, bosh vazir Netanyaxuga qarshi sud jarayoni harbiy harakatlardan chalg’itadi.
“Bibi ahmoqona narsalarga emas, urushga e’tibor qaratishi kerak.
Isroil prezidenti Yitzhak Gertsog Trampga Netanyaxuni afv etishga va’da bermadi, biroq bu masalani qonuniy ko’rib chiqishini aytdi, dedi Isroilning yuqori martabali mulozimiga ko’ra.
Prezident Donald Tramp uzoq vaqtdan beri Isroil prezidentini korruptsiyada ayblanayotgan Netanyaxuni avf etishga undagan.
Mamlakat qonunlariga ko‘ra, prezident Netanyaxuni aybdor deb topsa, uni afv etish huquqiga ega.
Bosh vazir Benyamin Netanyaxu poraxo‘rlik, firibgarlik va mansab vakolatini suiiste’mol qilishda ayblangan. U jinoiy ish bo’yicha ayblangan birinchi hukumat rahbari bo’ldi.
Aslida unga qarshi jinoiy ish 2019-yilda qo‘zg‘atilgan, biroq sud yahudiy davlati va HAMAS o‘rtasidagi urush tufayli qoldirilgan.
Tergovchilarning aytishicha, Netanyaxu milliarder kino prodyuseri Arnon Milchandan tijorat faoliyatini qo‘llab-quvvatlash evaziga o‘n minglab dollar sovg‘a olgan.
Bundan tashqari, u Walla yangiliklar saytini boshqaradigan Bezeq telekommunikatsiya kompaniyasiga 475 000 evro qiymatidagi tartibga solish xizmatlarini taqdim etdi. Buning evaziga, deydi prokurorlar, kompaniyaga tegishli ommaviy axborot vositalarida Bosh vazir Netanyaxu va uning rafiqasi maqtovlar chop etilgan.
Bosh vazir Yediot Aronos bilan bunday aloqada bo‘lganlikda ham ayblanmoqda.
Bosh vazir Netanyaxuning o‘zi bu ayblovlarni rad etdi.
Hozirda sud jarayoni davom etmoqda. Bosh vazir Benyamin Netanyaxu muhim milliy masalalar tufayli sud jarayonlarini bir necha bor qoldirgan.
Tahlilchilar fikricha, Netanyaxu Falastin, Livan, Suriya, Yaman va Eronga qarshi harbiy amaliyotlar bilan siyosiy karerasini uzaytirish va sud jarayonlarini kechiktirishga harakat qilmoqda.
Bosh vazir Netanyaxu ham Xalqaro jinoiy sudda og‘ir jinoyatlarda ayblangan.
Avval xabar qilinganidek, 2024-yilning 21-noyabr kuni Xalqaro jinoiy sud Isroil bosh vaziri Binyamin Netanyaxu va sobiq mudofaa vaziri Yoav Galanni G‘azo sektorida harbiy jinoyatlar va insoniyatga qarshi jinoyatlar sodir etganlikda ayblab, hibsga olishga order bergan edi.
Ular, shuningdek, G‘azo sektoridagi tinch aholini zarur suv, dori-darmon, oziq-ovqat, tibbiy asbob-uskunalar, yoqilg‘i va elektr energiyasidan qasddan mahrum qilishda ayblangan.
Prezident Tramp Isroilni so‘zsiz qo‘llab-quvvatladi. Oq uy yahudiy davlatini Eronga qarshi urushda hamda G‘azo sektoridagi qonli harbiy amaliyotlarida yaqindan qo‘llab-quvvatlagan.
Shuningdek, Tramp ma’muriyati bosh vazir Netanyaxuni himoya qilish uchun Xalqaro jinoiy sudga qarshi sanksiyalar kiritgani ham ma’lum. Inson huquqlari bayrog‘i bo‘lmish AQShning jahon miqyosida adolatni ta’minlashda muhim rol o‘ynagan Xalqaro jinoiy sudga nisbatan jazo choralarini ko‘rishi misli ko‘rilmagan hodisa sifatida baholanmoqda.
Ukrainadagi muzokaralarning boshi berk ko’chaga chiqishi fonida rasmiylar uzoq muddatli urush stsenariysiga tayyorgarlik ko’rishni boshladi. Ukraina ommaviy axborot vositalarining yozishicha, prezident Vladimir Zelenskiy parlament faoliyatini urush sharoitida yana bir yildan uch yilgacha davom ettirish rejasini tuzishni buyurgan.
Bu vazifa “Xalq xizmatchisi” fraksiyasi rahbarining birinchi o‘rinbosari Andrey Motvilovetsga yuklangan edi. Hozirda u kengashning davomiy faoliyati va uzoq muddatli moslashuvi uchun rejalar ishlab chiqmoqda.
Rasmiylarning aytishicha, uch tomonlama muzokaralar (Ukraina, AQSh va Rossiya) hozircha bekor qilinishi mumkin, chunki ular hali murosaga tayyor emas. Shu bois, real stsenariyda Kiyev urush yana bir necha yil davom etishiga ishonadi.
Ayni paytda hukumat va prezident devoni hamkorligini mustahkamlash bo‘yicha ishlar olib borilmoqda. Rasmiylarning aytishicha, ichki tuzatishlar “kamroq intriga, ko’proq ish” tamoyiliga o’tmoqda.
Pokiston Bosh vaziri Shahboz Sharif Islomobod Yaqin Sharqdagi vaziyat boʻyicha “mazmunli va konstruktiv muhokamalar” oʻtkazishga tayyor ekanini aytdi.
Bu haqda bosh vazir ijtimoiy tarmoqda ma’lum qildi
Avvalroq Tashqi ishlar vazirligi OAVni mish-mishlardan tiyilib, AQSh va Eron rasmiylarining Yaqin Sharq mojarosi fonida Islomobodda uchrashishi mumkinligi haqidagi xabarlarga javoban rasmiy bayonotni kutishga chaqirgan edi.
23 mart kuni AQSh prezidenti Donald Tramp Eron bilan muzokaralar olib borilishini eʼlon qildi va shundan soʻng Eron energetika obʼyektlariga hujumlarni besh kunga toʻxtatdi.
Uning so‘zlariga ko‘ra, maxsus elchi Stiv Uitkoff va tadbirkor Jared Kushner “Erondagi eng muhim odamlar” bilan uchrashgan. Biroq Tehron Vashington bilan aloqalarini rad etdi. Axios, AQSh rasmiylariga tayanib, so’nggi kunlarda Turkiya, Misr va Pokiston vositachilik qilganini xabar qildi.
Express Tribune nashri Islomobod AQSh delegatsiyasi ishtirokidagi muzokaralar uchun potentsial joy sifatida ko‘rib chiqilayotganini xabar qildi.
Shveytsariya Eronga qarshi urush munosabati bilan AQShga qurol eksport qilishni taqiqladi. Bu holat davlatning betarafligi tamoyili bilan izohlanadi.
“Ushbu mojaro vaqtida Eron bilan harbiy mojaroda ishtirok etayotgan mamlakatlarga oʻq-dorilarni eksport qilishga ruxsat berilmaydi”, — deyiladi Shveysariya hukumati bayonotida.
Bern rasmiylari AQSh va Isroil Eronga qarshi keng ko‘lamli urush boshlagan joriy yilning 28-fevralidan beri Vashingtonga qurol sotishga ruxsat bermayapti.
Joriy yilning 14 mart kuni Shveysariya hukumati Eronga yo‘l olgan Amerikaning ikkita razvedkachi samolyotining o‘z havo hududi uzra uchib o‘tishini to‘sib qo‘ydi.
1996 yilda qabul qilingan Shveytsariya federal qonuni inson huquqlari va betaraflik tamoyillariga asoslangan harbiy texnika va texnologiyalarni import qilish, eksport qilish va tashish uchun litsenziyalarni talab qiladi.
Ushbu standartga ko’ra, Isroil so’nggi yillarda harbiy texnikani eksport qilish uchun litsenziyadan mahrum qilingan. Bu tartib Eronning o’ziga ham tegishli.
Qo’shma Shtatlarga qarshi qurol embargosi maxsus ekspertlar qo’mitasi tomonidan nazorat qilinadi.
Tahlillarga ko‘ra, Vashington Bernning ikkinchi yirik qurol importchisi hisoblanadi. 2025 yilda Qo’shma Shtatlar Shveytsariyadan taxminan 120 million dollarlik qurol sotib oldi.
Shveytsariya 2003-yilda AQSh Iroqqa bostirib kirganida oʻz havo hududidan foydalanish va qurol-yarogʻ sotishni taqiqlagan edi.
Tahlilchi Gailatoja Gafarxoʻja Oʻgʻlining aytishicha, “Shveytsariyaning qarori Vashington uchun kutilmagan zarba boʻlishi mumkin, chunki Shveytsariya harbiy sanoati AQShning baʼzi mudofaa tizimlari uchun muhim komponentlar yetkazib beruvchi hisoblanadi. Bu harakat Bernning xalqaro maydonda “xolis hakam” sifatidagi mavqeini saqlab qolish va mojaro ishtirokchisi boʻlmaslik istagini yana bir bor tasdiqlaydi.
G’arb davlatlari tomonidan AQShga qarshi qurol embargosi joriy etilishi Oq uy uchun katta ramziy zarba hisoblanadi. Chunki bu Vashingtonning Tehronga qarshi urushini hatto eng yaqin ittifoqchilari ham tan olmasligining yana bir isbotidir.
AQSh va Isroil Eronga qarshi urush boshlagan 28-fevraldan beri jahon energetika bozorlarida narxlar keskin oshgan. Vashington va Tel-Aviv Eronga qarshi hujumlar uyushtirdi va mamlakat oliy rahbari Ali Xomanaiy va ko’plab harbiy qo’mondonlarni o’ldirdi, ammo Fors davlati kutilgandek osonlik bilan taslim bo’lmadi.
Pentagon Kongressdan Eronga qarshi harbiy amaliyotlarni davom ettirish uchun 200 milliard dollardan ortiq mablagʻ ajratishni soʻramoqda.
Prezident Tramp bir tomondan jahon energetika bozoridagi narxlarning oshishi, ikkinchi tomondan Amerika jamoatchiligi va isyonchi kuchlarning bosimi tufayli yakuniy maqsadga erishilmagan bo‘lsa-da, urushdan chiqish yo‘lini qidirayotgani aytiladi.
Qolaversa, Eron bilan urush Qo’shma Shtatlar xalqaro maydonda asosan yakkalanib qolganini ko’rsatdi. Buni prezident Tramp va Oq uy rasmiylarining asabiy bayonotlari ham tasdiqlaydi.
Avval xabar qilinganidek, prezident Tramp kecha NATO davlatlarini Eron bilan bog‘liq mojaroda faol ishtirok etmayotgani uchun qattiq tanqid qilib, ularni “ayyor” deb atadi.
Aslida prezident Tramp avvalroq NATO davlatlaridan Hormuz boʻgʻozi orqali neft va gaz eksportini tiklashda yordam soʻragan edi.
Ammo AQShning Britaniya va Fransiya kabi ittifoqchilari ehtiyotkorligicha qolmoqda. Yaponiya va Avstraliya Xurmuzga harbiy kemalar jo‘natish niyatida emasligini ma’lum qilgan.
Financial Times gazetasi Eron tarixidagi eng katta banknot bo‘lgan 10 million rial muomalada ekanligini ma’lum qildi.
Bu orqali hukumat o‘sib borayotgan inflyatsiyani jilovlashga va naqd pulga bo‘lgan ehtiyojni qondirishga harakat qilmoqda.
Shu haftadan boshlab banklar taxminan 7 dollarlik yangi 10 million rial banknotlarni tarqatishni boshladilar. Eronliklar elektron tizim buzilishidan qo‘rqib, bankomatlar oldida navbatga turishdi. Natijada, banknotalar tezda yo’q bo’lib ketdi.
Yangi pushti banknotning old tomonida IX asrda qurilgan Yazdning Jome masjidi, orqa tomonida esa 2500 yillik Bam qal’asi tasvirlangan.
Bu qadam Eron iqtisodiyotining urushdan keyingi og‘ir ahvoliga yana bir dalildir. 19-fevralda yakunlangan oyda inflyatsiya 47,5 foizni tashkil etdi.
Banklardan dollarni hujjatsiz sotib olish miqdori oshishi mumkin
O‘zbekistonliklar qaysi mamlakatlarga eng ko‘p safar qilmoqda (top-10)
Iltimos, 1 aprelga e’tibor bering! Yaqin Sharqda keskinlik kuchaymoqda (video)
-
Siyosat3 days agoIslom bank ishi anʼanaviy foizlarga asoslangan modellardan nimasi bilan farq qiladi?
-
Siyosat5 days ago
O‘zbekiston va Turkmaniston yetakchilari bir-birlarini tabrikladilar
-
Jamiyat4 days agoImom Buxoriy masjid-majmuasida ilk hayit namozi o‘qildi (foto)
-
Jamiyat2 days agoO‘zbekistonda taksichilarni aldashning yangi firibgarlik usuli fosh etildi
-
Sport4 days ago
Masharipov va Fayzullayev jarohat sabab xalqaro turnirda qatnashmaydi
-
Jamiyat4 days ago
Shavkat Mirziyoyev O‘zbekiston xalqini hayit bilan tabrikladi
-
Iqtisodiyot4 days agoEron urush va iqtisodiy inqiroz fonida rekord qiymatdagi banknotni muomalaga chiqardi
-
Dunyodan5 days ago
2026 yilgi Oskar sovrindorlari e’lon qilindi