Dunyodan
Hormuz bo’g’ozining yopilishidan eng ko’p foyda ko’radigan va eng ko’p zarar ko’radigan davlatlar ma’lum bo’ldi.
AQSh va Isroil tomonidan Eronga qarshi boshlangan urush kuchayib borar ekan, dunyoning eng muhim transport markazi hisoblangan Hormuz bo’g’ozi geosiyosiy kurash maydoniga aylandi.
Eron hozircha Ormuz boʻgʻozini rasman yopmagan, biroq urush tufayli yuk tashish toʻxtatilgan.
Mutaxassislarning fikricha, Hormuz boʻgʻozining yopilishi, umuman olganda, Eronga qarshi urush tufayli neft va gaz taʼminotining toʻxtab qolishi Rossiya manfaatlariga toʻgʻri keladi. Xitoy iqtisodiy jihatdan eng katta zarba bo’ladi.
“Xitoyning neftga boʻlgan ehtiyoji asosiy yetkazib beruvchi sifatida Rossiyaga bogʻliq boʻladi, chunki na Eron, na Venesuela bu talabni qondira olmaydi”, dedi Atlantika Kengashining Global energiya markazining katta ilmiy xodimi Andrey Kobatariu.
Ukrainaga bostirib kirishi ortidan Yevropa davlatlari asta-sekin Rossiya gazidan chekinmoqda. Ammo Eron urushidan keyin Yevropa yana Rossiyadan katta miqdorda gaz sotib olishga majbur bo‘lishi mumkin.
“Ayni damda Yevropa Ittifoqining ayrim davlatlari Rossiya gazini qayta ishlash tartib-qoidalarini vaqtincha toʻxtatib turish yoki istisnolar kiritishni taklif qilmoqda. Axir Yevropa oʻzining strategik zaxiralarini toʻldirish uchun tabiiy xom ashyoga muhtoj”, – deydi Andrey Kobatariu.
Moskva hozirda Pekinga neftni chegirma bilan sotmoqda. Shunisi e’tiborga loyiqki, Rossiya bu vaziyatdan foydalanib, chegirmalarni saqlab turgan holda neft orqali Xitoyga siyosiy ta’sir o’tkazishga harakat qilishi mumkin.
Hormuz boʻgʻozi dunyoni energiya bilan taʼminlashda muhim oʻrin tutadi. Dunyo miqyosida neftning 20% va suyultirilgan gazning 30% boʻgʻoz orqali oʻtadi.
Hormuz bo‘g‘ozi orqali nafaqat “qora oltin” va “ko‘k yoqilg‘i”, balki elektron jihozlar, xalq iste’mol tovarlari ham eksport qilinadi. Bo’g’oz blokadasi sanoatni izdan chiqaradi va butun dunyo bo’ylab inflyatsiyani oshiradi.
Vaziyatning beqarorligini tan olgan Xitoy Eronni Hormuz boʻgʻozi orqali energiya yetkazib berish zanjiriga aralashmaslikka chaqirdi.
“Pekin odatda Yaqin Sharqdagi mojarolarda ehtiyotkor pozitsiyani egalladi va siyosiy muloqot zarurligini ta’kidladi. Biroq, hozirgi vaziyatda asosiy urg’u iqtisodiy xavflarga qaratilmoqda. Dunyoning eng yirik energiya importchisi Xitoy uchun Fors ko’rfazidagi notinchlik (Xitoy Xalq Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi rasmiysi) Lin Xiangning eng ochiq bayonoti edi. global ta’minot zanjirlarining barqarorligini himoya qilish.” Xitoy hukumati uchun energiya xavfsizligi har qanday geosiyosiy ittifoqqa nisbatan ustuvor vazifadir “Xitoy hukumati hozir nafaqat kuzatuvchi, balki bu jarayonni to’xtatishga urinishda faol ishtirokchidir, chunki Hormuz bo’g’ozining yopilishi Xitoy iqtisodiyoti uchun “energiya bo’g’ilishi” degan ma’noni anglatishi mumkin “, deb yozgan G’afarilaxo’ja.
Tahlilchi Muhammadgadir Sobirov: “AQSh Eronga hujum qilib, Xitoyning “Bir kamar, bir yoʻl” tashabbusini ham toʻxtatishga harakat qilmoqda. Bu savdo yoʻli Xitoyni Eron va Turkiya orqali uning asosiy eksportchisi Yevropa bilan bogʻlashi kerak edi. Eronsiz bu loyiha amalga oshishi mumkin emas. Biz hozir AQSh va Xitoy oʻrtasida yangi sovuq urush davrida yashayapmiz”, – deydi tahlilchi.
Biroq, Eron bilan urush Xitoy uchun yangi geosiyosiy imkoniyatlar yaratadi degan qarashlar ham bor.
Hech kimga sir emaski, Yevropa va Osiyo davlatlari bir-birini charchab turgan Ikkinchi jahon urushi davrida AQSh kuchlarini birlashtirib, urushga ancha kech kirdi va pirovardida yangi xalqaro tuzumning mutlaq gʻolibi va bosh meʼmoriga aylandi.
“Bugun Xitoyga nazar tashlar ekanmiz, biz oʻsha tarixiy manzarani eslaymiz: Rossiya Gʻarb bilan qarama-qarshilikda, Yevropa xavfsizlik inqirozida, Yaqin Sharq yana olovda. Buyuk davlatlar mojaroga resurslar, eʼtibor va siyosiy irodani sarflayotgan bir paytda, Pekin sanoat, texnologik va tijorat qudratini toʻplashda davom etmoqda.
Bu Xitoyni butunlay chiqarib tashlash degani emas. Biroq, strategik vaziyat shuni ko’rsatadiki, boshqa davlatlar urush narxini to’layotgan bo’lsa, Xitoy o’zini o’zi hal qilish uchun vaqt kutmoqda. Ba’zi davlatlar oldingi saflarda mag’lub bo’lishadi, boshqalari esa oldingi chiziqqa shoshilmasdan g’alaba qozonishadi.
Bu XXI asrning eng muhim geosiyosiy muammolaridan biridir. Xitoy AQSh kabi tarixiy lahzani kutyaptimi? Ya’ni, boshqalar zaiflashguncha kutmaslik strategiyasini tanlash va ularni yangi tartibdagi eng kuchli pozitsiyalardan almashtirish? Agar shunday boʻlsa, Pekinning eng katta quroli raketalar emas, balki vaqt va sabr boʻladi”, – deya xulosa qildi siyosatshunos Otabek Akromov.