Dunyodan
Eronning javobi va so’nggi tendentsiyalarga nazar tashlasak: qonuniy mudofaadan mintaqaviy javobgarlikgacha
Zamonaviy xalqaro tartib bir necha asosiy tamoyillarga asoslanadi: milliy suverenitetni saqlash, harbiy tajovuzni taqiqlash, nizolarni huquqiy va diplomatik mexanizmlar yordamida hal qilish. Ayni paytda mazkur tamoyillar amalda buzilib, mamlakatni harbiy harakatlar xavfi ostida qolayotgan holatlar mavjud. Bunday vaziyatlarda xalqaro huquq faqat bitta huquqiy javob beradi: o’zini himoya qilish huquqi.
Fors ko’rfazi va Erondagi so’nggi o’zgarishlarni shu nuqtai nazardan tahlil qilish kerak. Ya’ni, avvaliga Eronga qarshi harbiy harakatlar olib borildi, keyin esa Eronning javobi o’zini himoya qilish shakliga aylandi.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomining eng muhim tamoyillaridan biri xalqaro munosabatlarda kuch ishlatishni taqiqlash tamoyilidir. Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomining 2-moddasiga muvofiq, hech bir davlat boshqa davlatning hududiy yaxlitligi yoki siyosiy mustaqilligiga qarshi kuch ishlatishga haqli emas. Eronning bildirgan rasmiy pozitsiyasiga ko’ra, mamlakatga qarshi hujumlar bu asosiy tamoyilni ochiqdan-ochiq buzish hisoblanadi. Xalqaro huquqqa ko‘ra, bunday harakatlar noqonuniy kuch ishlatish deb hisoblanadi va mintaqaviy va global xavfsizlikka jiddiy tahdid solishi mumkin.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomi daxlsizlik tamoyiliga qo’shimcha ravishda muhim istisnoni nazarda tutadi: o’zini himoya qilish huquqi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomining 51-moddasiga ko’ra, agar biror davlat hujumga uchrasa, o’zini himoya qilish uchun choralar ko’rishi mumkin.
Eronning aytishicha, uning harbiy javobi AQSh va sionistik rejimning dastlabki bosqiniga javob boʻlgan va bu qonuniy tamoyil doirasida amalga oshirilgan. Xalqaro huquq nuqtai nazaridan qonuniy mudofaa zaruriyat, mutanosiblik va tahdid maqsadining asosiy shartlari bajarilganda qonuniy hisoblanadi.
Zamonaviy mojarolarning eng murakkab jihatlaridan biri bu uchinchi davlat hududi va infratuzilmasidan harbiy harakatlar uchun foydalanishdir. Ko’pgina zamonaviy urushlarda harbiylar operatsiyalarni amalga oshirish uchun boshqa mamlakatlardagi bazalar, aeroportlar yoki ob’ektlardan foydalanadilar.
Bunday hollarda, agar bir davlatga qarshi harbiy harakatlar boshqa davlat hududidan amalga oshirilsa, javobgarlik qanday belgilanadi degan savol tug’iladi. Ko‘pgina huquqiy tahlillarga ko‘ra, agar bir davlat hududi yoki infratuzilmasi boshqa davlatga qarshi harbiy harakatlarda bevosita foydalanilsa, bunday infratuzilma harbiy nuqtai nazardan operatsiyaning bir qismi sifatida yoki qonuniy mudofaa ob’ekti sifatida baholanishi mumkin.
Eron avvalroq Eronga hujum qilish uchun boshqa davlat hududi, havo hududi yoki imkoniyatlaridan foydalanish tajovuzda ishtirok etish deb hisoblanishi haqida ogohlantirgan edi. Bu ogohlantirish aslida inqirozning kuchayishiga va mintaqa davlatlarini mojaroga olib kelishining oldini olishga qaratilgan urinish edi.
Bu ogohlantirishlarga qaramay, ommaga ochiq boʻlgan baʼzi maʼlumotlar Eronga qarshi baʼzi amaliyotlar mintaqadagi baʼzi mamlakatlarda joylashgan harbiy bazalar va infratuzilmalar yordamida rejalashtirilgan yoki amalga oshirilganini koʻrsatmoqda.
Bu vaziyatga javoban Eron mintaqadagi ba’zi nishonlarga qarshi javob choralari faqat Eronga qarshi harbiy amaliyotlarda qo’llanilgan infratuzilmani nishonga olishini e’lon qildi, bu davlatlar yoki ularning fuqarolarini emas.
Aksariyat tahlilchilar bu yondashuvni mojaro ko‘lamini cheklash va uning mintaqaviy urushga aylanib ketishining oldini olishga qaratilgan harakat sifatida baholamoqda.
Yana bir muhim jihat – Eronning Fors ko’rfazidagi qo’shnilari bilan munosabatlarining tabiati. Bu mamlakatlar asrlar davomida yonma-yon yashab kelgan va ikki davlat oʻrtasida keng iqtisodiy, madaniy va ijtimoiy aloqalar mavjud.
Eron oʻzi va mintaqadagi qoʻshnilari, ularning xalqlari va hukumatlari oʻrtasida hech qanday ziddiyat yoʻqligini, Fors koʻrfazi xavfsizligini mintaqa davlatlarining oʻzlari taʼminlashi kerakligini bir necha bor taʼkidlagan.
So’nggi yillarda Eron va Fors ko’rfazidagi arab davlatlari o’rtasidagi muloqotni kuchaytirish va keskinlikni kamaytirishga harakat qilindi.
Ko‘pgina tahlilchilarga ko‘ra, mintaqaning ayrim qismlarida keskinlikning asosiy omillaridan biri AQSh qo‘shinlarining Fors ko‘rfazida ko‘pligidir. Ba’zi mamlakatlarda ko’plab harbiy bazalar mavjud va u erda xorijiy qo’shinlar va texnikalar joylashgan bo’lib, bu ularni qabul qiluvchi davlatning xohishiga qarshi mintaqaviy inqirozlarga olib kelishi mumkin.
Mintaqa aholisi ham harbiy mojaroning kuchayishidan juda xavotirda va koʻp hollarda chet el qoʻshinlarining yuborilishiga qarshiligini bildirgan. Ko‘plab so‘rovlarda Yaqin Sharqdagi odamlar o‘z mamlakatlari buyuk davlatlar o‘rtasidagi raqobat maydoniga aylanishidan xavotir bildirishgan.
Fors ko’rfazi dunyodagi eng muhim strategik mintaqalardan biri bo’lib, dunyodagi energiya savdosining katta qismi ushbu mintaqa orqali o’tadi. Mintaqadagi harbiy taranglik butun dunyo uchun jiddiy iqtisodiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Ko‘pgina ekspertlarning fikricha, bunday inqirozning takrorlanishining oldini olishning eng barqaror yo‘li mintaqaviy muloqotni kuchaytirish, milliy suverenitetni hurmat qilish, mintaqaviy davlatlar hududidan harbiy mojarolar uchun foydalanilishiga yo‘l qo‘ymaslikdir.
Fors ko‘rfazi mintaqasidagi mamlakatlar xalqlari, hukumatlari va jamoat institutlari Eronni hurmat qiladi va bu yaxshi qo‘shnichilik munosabatlari davom etadi.
Mohammadari Iskandariy, Eron Islom Respublikasining O‘zbekiston Respublikasidagi Favqulodda va Muxtor Elchisi
(Ushbu materialda bildirilgan fikrlar tahririyat pozitsiyasini anglatmasligi mumkin)