Turk dunyosi
Eron urushi kuchayib borayotgan bir paytda Turkiya o’rtada qoldi
Turkiya uzoq vaqtdan beri Yevropa va Yaqin Sharq o‘rtasidagi geografik va diplomatik ko‘prik hisoblangan. Qo’shma Shtatlar va Eron o’rtasida keskinlik kuchaygani sari Turkiya hukumati birinchi navbatda vositachilik qilishga urinib, yana bir urush boshlash xato bo’lishini ogohlantirdi.
Turkiya tashqi ishlar vaziri Xoqon Fidan yanvar oyi oxirida Qatarda joylashgan Al-Jazira News Network telekanaliga bergan intervyusida, “Eron yadroviy faylni qayta muhokama qilishga tayyor”, dedi. “Qo’shma Shtatlardagi do’stlarimizga doim maslahat berganman: Eronliklar bilan fayllarni birma-bir yoping. Yadro masalasidan boshlang va uni yoping. Keyin boshqa masalalarga o’ting”.
Ko’p qirrali xavflarga ega bo’lgan murakkab ziddiyat
Turkiya hukumati AQSh-Isroilning Eron bilan urushi gumanitar, iqtisodiy va siyosiy oqibatlarga olib keladigan yong‘inga aylanib, mintaqa bo‘ylab tarqalishi mumkinligidan xavotirda. Eron va Turkiya 530 kilometrlik chegaraga ega va mintaqada asosan kurdlar ozchilik istiqomat qiladi.
Turkiya mojaro uning iqtisodiyotini tanazzulga solishi, Turkiyada inflyatsiyani yanada oshirishi, energiya ta’minoti zanjirlarida jiddiy to’siqlarni keltirib chiqarishi va turizmni to’xtatib qo’yishi mumkinligidan qo’rqadi.
Turkiya hukumati ham Yaqin Sharqdagi oldindan aytib bo‘lmaydigan siyosiy o‘zgarishlardan xavotirda va mintaqada kurd jangarilari bilan navbatdagi to‘qnashuvni ko‘rishni istamaydi.
Gumanitar nuqtai nazardan qaraganda, 2015-yilda kuzatilgan Turkiyaning qo‘shni mintaqalariga raketa hujumlari ham mamlakatning yana bir keng ko‘lamli qochqinlar harakatidan qo‘rqishini kuchaytirmoqda.
NATO ittifoqchisi bo’lgan Turkiya vazminlikni oshirmoqda
Turkiyada NATO uchun muhim boʻlgan bir qancha bazalar, jumladan, AQShning Turkiyadagi eng yirik harbiy bazasi boʻlgan Incirlik havo bazasi va sharqiy Malatya viloyatidagi Krechiklader bazalari joylashgan. Mahalliy rasmiylarga ko’ra, so’nggi kunlarda NATO ikkita Eron raketasini urib tushirgan, garchi Eron ham hujum qilmagan.
Birinchi samolyot 4-mart kuni O‘rta yer dengizi uzra Turkiya havo hududi tomon yo‘l olganida to‘xtatib qolindi. Anonimlik sharti bilan gapirgan hukumatga yaqin turk rasmiylari, raketa Kiprga yo‘l olayotganda yo‘nalishdan chiqib ketgan bo‘lishi mumkinligini taxmin qilishdi. Ayni paytda Eron harbiy amaldorlari Eron matbuotiga Turkiyaga qarata o‘q uzmaganliklarini aytib, hukumat Turkiya suverenitetini hurmat qilishiga ishontirdi.
Dushanba kuni Erondan ikkinchi ballistik raketa Turkiya havo hududiga kirgan va keyinroq Gaziantep osmonida tutib olingan. Bunga javoban Turkiya Mudofaa vazirligi Patriot raketaga qarshi mudofaa tizimi NATOning Krecik radar bazasi yaqinida joylashtirilishini ma’lum qildi.
Istanbulda joylashgan Iqtisodiy va tashqi siyosat tadqiqot markazi raisi Sinan Ulgen Turkiyaning betaraf qolishga harakat qilganini aytdi. AQSh-Isroilning Eron bilan urushi boshlanganidan beri Turkiya AQSh, Yevropa Ittifoqi va Fors ko’rfazi davlatlari bilan diplomatik kanallar izlanishlarini kuchaytirganini aytib, Turkiyaning urinishlari hozirgacha quloqqa quloq solmaganini aytdi.
Uning fikricha, urushayotgan tomonlarning hech biri hozirda jiddiy muzokaralar o’tkazishni o’ylamayapti, bu Turkiyaning diplomatik sa’y-harakatlari kelajakdagi roli uchun o’zini ko’rsatish vositasi ekanligini ko’rsatmoqda.
Turkiya hukumati qarama-qarshi tomonlar oʻrtasida teng asosda muzokaralar olib borish uchun “barcha hamkor davlatlar bilan kerakli kelishuvlarni diqqat bilan amalga oshirmoqda”, dedi hukumat rasmiysi.
Ammo Turkiya ikkilanishda. Boshqa tomondan, Tehron hukumatining qulashi qo‘shni davlatlarni xaosga olib kelishi mumkin. Boshqa tomondan, agar mavjud tizim davom etsa, ziddiyat va tartibsizliklar yuzaga kelishi ehtimoli bor.
Etnik ziddiyatlar va kurd ozchiligining roli
Ommaviy axborot vositalari AQShning Eronga quruqlikdagi hujumida kurd kuchlaridan foydalanishni rejalashtiryaptimi yoki yo’qmi, degan taxminlar Turkiya hukumatini xafa qildi.
Istanbulning vaqtinchalik lavozimidan chetlashtirilgan hokimi Imomo‘g‘li ustidan sud boshlandi
Ushbu videoni ko‘rish uchun JavaScript-ni yoqing va HTML5 videoni qo‘llab-quvvatlaydigan veb-brauzerga yangilashni o‘ylab ko‘ring.
Rasman Turkiya kurd jangari PKKni magʻlub boʻlgan, uning Suriyadagi qardosh guruhi YPG esa zaiflashgan deb hisoblaydi. Ammo Eron kurd guruhlarini qurollantirish mintaqadagi hokimiyat munosabatlarini o’zgartirishi mumkin.
Bu Turkiyaning PKK bilan tinchlik jarayoniga putur etkazishi mumkin, hukumat buni “Terrordan xoli Turkiya” tashabbusi deb ataydi.
Yangi qochqinlar harakatidan qo’rqish
Turkiya hukumati 2015-yilda Suriyadagi fuqarolar urushidan qochgan millionlab qochqinlarni iqtisodiy qiyinchiliklarga qaramay qabul qildi. Hozirda hukumat eronliklar xavfsiz joyga evakuatsiya qilinadigan shunga o’xshash vaziyatga duch kelishni istamayapti.
Eronliklar o’z uylarida zo’ravonlikdan qochib Turkiyaga kirib kelishmoqda, ammo ekspertlar ularning ko’p sonli bu yerga kelishini kutishmaydi. Rasm: Dilara Senkaya/REUTERS
OAV xabarlariga ko’ra, so’nggi yillarda ikki davlat o’rtasidagi chegara devori kengaytirilgan, umumiy chegaraning Eron tomonida kontslagerlar qurish rejalari mavjud. Biroq hukumat ham, ekspertlar ham hozirda qochqinlar soni keskin oshishini kutmasligini aytishmoqda.
Xavfsizlik bo’yicha ekspert janob Ulgen 1990-yillarda Iroqdan, 2010-yillarda Suriyadan kelgan qochqinlarga ishora qilib, ularning aksariyati mamlakatdagi fuqarolar urushlari ko’plab guruhlar o’rtasidagi to’qnashuvga aylanmaguncha tark etmaganini ta’kidladi.
Hozircha chegara idoralari odamlarning keng ko‘lamli harakatlanishi haqida xabar bermagan. Ko’p sonli qochqinlar mintaqadan qochib ketgan taqdirda ham, ularning ba’zilari faqat eronlik bo’lishi kutilmoqda, qo’shimcha 2 million afg’on ham Eronni tark etib, g’arbga yo’l olishi kutilmoqda.
Turkiya umidsizlikdami?
Yevropa Komissiyasi prezidenti Ursula fon der Leyen yaqinda ijtimoiy tarmoqdagi postida Turkiya hukumatining “ushbu inqirozning migratsiyaga potentsial ta’sirini bartaraf etishga tayyorlik sa’y-harakatlarini” olqishladi va Turkiyaning yangi ommaviy migratsiya harakatlaridan xavotirlariga izoh berdi.
“Mintaqaviy va global barqarorlik xavf ostida, – deya qo’shimcha qildi u, – va biz buni juda yaxshi tushunamiz”.
Turkiyadagi ko’pchilik buni Yevropa yana Turkiyani sharqdan qochgan qochqinlarni Yevropa Ittifoqiga yetib bormasdan qabul qilish uchun bufer zonaga aylantirayotganining signali sifatida izohlaydi.
Gulsen Solaker va Maren Sass ushbu maqolaga hissa qo’shdilar. Ushbu maqola dastlab nemis tilida yozilgan.