Turk dunyosi
Daniya Bosh vaziri Prezident Trampning yangi talablaridan keyin Grenlandiyani himoya qilishga va’da berdi
ANKARA, Turkiya (AP) – Daniya bosh vaziri Mette Frederiksen chorshanba kuni Prezident Donald Trampning AQShning Grenlandiyani NATO ittifoqchisi Daniyadan boshqarishi haqidagi yangi talabini rad etib, “Grenlandiya, albatta, sotilmaydi”, dedi.
“Umid qilamizki, hamma, jumladan, barcha ittifoqchilar Grenlandiya xalqining o‘z taqdirini o‘zi belgilash huquqini hurmat qiladi”, — dedi Frederiksen Turkiyadagi NATO sammiti oldidan. “Biz suveren davlatmiz va hamma hududiy yaxlitligimiz va suverenitetimizni hurmat qilishi kerak”.
Uchrashuv arafasida prezident Tramp AQSh yarim avtonom orol ustidan nazoratni oʻz qoʻliga olishi kerakligini taʼkidlab, Grenlandiya ustidagi eski yaralarni qayta ochdi. NATO 32 a’zosi bir-birining hududini egallab olish bilan tahdid qilishdan ko’ra himoya qilish tamoyili asosida tuzilgan.
Frederiksen, Daniya hujum sodir bo’lgan taqdirda “NATOning har bir burchagini, jumladan, o’z hududimizni himoya qilishga tayyor” ekanligini aytdi va o’zaro mudofaa majburiyatlarini bajarish uchun NATO ittifoqchilariga tayanishini aytdi.
Islandiya Bosh vaziri Kristorn Xrostadottir Grenlandiya “Grenlandiyaga tegishli” ekanini aytdi va NATO ittifoqchilarini tashqi xavfga qarshi birlashishga chaqirdi.
“Alyans tashqarisidan tahdid bor”, – dedi Xrostadottir. “NATOdagi bu ittifoqchilar uchun Rossiya eng katta tahdiddir. Biz diqqatimizni oʻzimizga va qanday birga boʻlganimizga qaratishimiz kerak.”
NATO rahbari AQShning Eronga yaqindagi hujumini qo’llab-quvvatladi
NATO Bosh kotibi Mark Rutte chorshanba kuni Anqaradan Amerika Qo’shma Shtatlari harbiy sohaga to’liq sodiq ekanligiga ishonishini aytdi va prezident Trampni bir kechada Eronga qarshi qattiq choralar ko’rgani uchun olqishladi.
“Menimcha, o‘t ochishni to‘xtatish kelishuvi mavjud bo‘lganda va Eron asosan sulhni buzayotgan paytda bu mutlaqo zarur edi”, dedi Rutte Eron Hormuz bo‘g‘ozida uchta tijorat kemasiga hujum qilganidan keyin AQShning Eronga bir qator hujumlarini nazarda tutib.
“Menimcha, Qo’shma Shtatlar kuch bilan javob berishi juda muhim”, dedi Rutte.
AQShning Eronga hujumi va Eron neftini jahon bozorlariga sotish ruxsatini bekor qilish o’ch edi va ikki davlat o’rtasidagi bir necha oy davom etgan janglarni tugatish bo’yicha muvaqqat kelishuvning zaifligini ta’kidladi.
Tramp hujumni Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdo‘g‘on mezbonlik qilgan kechki ovqatdan chiqqanidan so‘ng boshlagan, biroq hozircha hujum haqida gapirmagan.
Morning Wire-ga ro’yxatdan o’ting: Bizning asosiy axborot byulletenimiz kunning eng katta sarlavhalarini ajratib turadi.
AQSh prezidentining Qo’shma Shtatlardan tashqarida harbiy harakatlar boshlashi kamdan-kam uchraydi, ammo 2011 yilda sobiq prezident Barak Obama Braziliyaga tashrifi chog’ida Liviyaga hujum qilishga ruxsat bergan.
32 NATO aʼzosining Anqarada oʻtkazilgan yigʻilishidan maqsad alyansning xarajat maqsadlariga erishish yoʻlidagi taraqqiyotni taʼkidlash edi.
Rutte, yalpi ichki mahsulot (YaIM) bo’yicha AQShning barcha ittifoqdoshlaridan bir xil xarajatlarga bo’lgan talabining “to’liq adolatli” ekanligini aytib, Estoniya, Latviya, Litva, Polsha, Daniya va Gretsiya allaqachon qo’shimcha sarmoya kiritganini ta’kidladi.
Rutte Shimoliy Atlantika Shartnomasi Tashkiloti (NATO) sammitiga raislik qilishdan oldin, “Masuliyat albatta bor”, dedi, ammo Tramp ma’muriyati “Yevropa va Kanada Qo’shma Shtatlar bilan xarajatlarda paritet bo’lishini” kutayotganini ta’kidladi.
NATO yetakchilari prezident Trampga mudofaa qobiliyatini kuchaytirayotganlarini ko‘rsatishga harakat qilishdi
NATO sammitlari har qanday potentsial raqibni to’xtatishga qaratilgan birlik namoyishi sifatida ishlab chiqilgan. Bu qaror har qachongidan ham muhimroq, chunki Rossiya Ukrainaga qarshi urushini davom ettirmoqda va boshqa Yevropa davlatlari ham nishonga olinishi mumkinligidan xavotirlar kuchaymoqda.
AQSh yetakchisini tinchlantirish maqsadida Rutte o‘tgan oy Vashingtonga borib, “Tramp trillioni”ni – Yevropa ittifoqchilari va Kanadaning 2017-yilda hokimiyatni qo‘lga kiritganidan beri mudofaa xarajatlariga qo‘shgan 1,2 trillion dollarni maqtashdi.
Ammo ba’zi ittifoqchilar AQShning Eronga hujumlari uchun baza ochishdan bosh tortgach, Tramp “sodiqlik” talab qildi va NATOni “qog’oz yo’lbars” deb atadi.
Rahbarlar Anqarada yig’ilganda, Bosh vazir Rutte xarajatlarni ko’paytirish bo’yicha rejalashtirilgan bir qator bitimlarni ta’kidlagan “katta oshkora” tadbirini o’tkazdi. Xarajatlarning katta qismi AQSh kompaniyalariga ketadi va amerikaliklar uchun minglab ish o’rinlari yaratiladi.
NATO diplomatlari va rasmiylari Trampning g‘alaba qozonishiga umid qilishgan, biroq uning Turkiyaga kelganidan keyin aytgan ayrim bayonotlariga qaraganda, u kiyinishi kerak bo‘lgan ko‘rinadi.
NATO prezident Trampning noroziligiga tayyorlanmoqda
Prezident Tramp uzoq vaqtdan beri Qo’shma Shtatlar NATOning mudofaa yukidagi adolatli ulushidan ko’proq narsani o’z zimmasiga olishini ta’kidlab keladi. O’tgan yilgi sammitda ittifoqchilar yalpi ichki mahsulotining 5 foizini mudofaaga, 3,5 foizi mudofaa byudjetiga, 1,5 foizi esa yo’llar, ko’priklar va portlarga to’qnashuv paytlarida qo’shinlar va jihozlarni tezroq olib borishga yo’naltirishga kelishib oldilar.
Seshanba kuni NATO tomonidan e’lon qilingan yangi raqamlar Sloveniya, Belgiya, Ispaniya va Chexiya ittifoqning o’z yalpi ichki mahsulotining 2 foizini sarmoya qilish bo’yicha an’anaviy maqsadiga erishish uchun kurashayotganini ko’rsatdi va bu ularni Tramp ma’muriyati bilan kelishmovchilikka olib kelishi mumkin.
Tramp maʼmuriyati yanada nozik va halokatli “NATO 3.0”ni istaydi, unda Qoʻshma Shtatlar yadroviy soyabon bilan taʼminlashda davom etadi, Yevropa esa oʻz xavfsizligi, shu jumladan Ukrainada ham oddiy qurollar uchun javobgarlikni oʻz zimmasiga oladi.
Ammo Pentagon AQShning Yevropadagi harbiy mavjudligini olti oylik tekshirishni boshladi va ittifoqchilar Tramp AQSh qo‘shinlari sonini qanchalik qisqartirish niyatida ekanligiga oydinlik kiritmoqchi.
Ushbu yo’qotish miqdori Yevropa ittifoqchilari mudofaa xarajatlarini qanchalik tez oshirishiga va ular bazalardan keyingi foydalanishga ruxsat berishga tayyor-yo’qligiga bog’liq bo’lishi mumkin.
Ukrainalik Zelenskiy NATO a’zoligini targ’ib qilmoqda
Prezident Vladimir Zelenskiy seshanba kuni Ukraina armiyasi katta tajribaga ega va faqat NATOning mudofaa qobiliyatini kuchaytirishini aytib, Ukrainaning alyansga qo‘shilishiga ruxsat berish haqidagi murojaatini yangiladi.
Chorshanba kuni Anqarada Tramp bilan uchrashishi rejalashtirilgan Zelenskiy Ukrainaning moslashuvi va Rossiyaning chuqurligiga zarba berish hamda Moskvaning neftni qayta ishlash zavodlari va boshqa energiya maqsadlariga hujum qilish qobiliyatini ta’kidladi. Uning so‘zlariga ko‘ra, Ukraina harbiylari har oy o‘rtacha 30 ming rus askarini “yo‘q qilmoqda”.
Rossiya prezidenti Vladimir Putin Ukrainadagi g‘alabani qo‘lga kiritish uchun kurashayotgan bir paytda Shimoliy, Markaziy va Sharqiy Yevropaning ayrim davlatlarida Rossiya qit’ada gibrid hujum tayyorlayapti, degan xavotir kuchaymoqda.
Tramp, shuningdek, 2024-yil dekabrida hokimiyatdan ag‘darilgan diktator Bashar al-Assadga hujumga boshchilik qilgan sobiq isyonchi, Suriya prezidenti Ahmad al-Shaloh bilan ham uchrashishi rejalashtirilgan. Al-Qoidaning sobiq jangchisi bo‘lishiga qaramay, al-Shaloh Suriyani qayta tiklash va G‘arb bilan uzoq vaqtdan beri uzilib qolgan aloqalarni tiklash borasidagi sa’y-harakatlarida prezident Trampdan ko‘mak oldi.
Prezident Tramp bir necha bor ash-Shara Isroil harbiylaridan ko’ra Livanning Hizbullohini yo’q qila oladi, deb bir necha bor taklif qilgan va bu Livanda ham, Isroilda ham xavotir uyg’otgan. Suriya yetakchilari bundan manfaatdor emasligini aytishgan.