Turk dunyosi
“Balki birga o’larmiz”: Eron va Turkiya tog’larida ovozlar
KAPIKOY, Turkiya, 10-mart (Reuters) – Turkiya sharqidagi olis tog‘ dovonida eronlik sayyohlar qo‘rquv, charchoq va yengillik aralashmasi bilan ostonadan oshib o‘tishmoqda. Kelish bir haftalik urush, uzoq poyezd va avtomobil sayohatlari, aloqa uzilishlari va qarzga olingan telefonlardan keyin sodir bo’ladi.
Turkiyaning Van viloyatidagi Kapiko‘y chegara darvozasidagi Eron bilan chegaradosh hudud qor bilan qoplangan tepaliklar bilan o‘ralgan bo‘lib, u yerda bir necha kunlik yo‘lda oilalar va yolg‘iz sayohatchilar paydo bo‘ladi. So’nggi kunlarda yuzlab odamlar chegarani kesib o’tdi va AQSh-Isroilning Eron bilan urushi mintaqa bo’ylab kengayib borayotgani sababli odamlar oqimi har ikki yo’nalishda ham doimiy ravishda kengayib bormoqda.
Ba’zilarning aytishicha, ular o’z shahriga bomba tushgani uchun qochib ketishgan. Ba’zilar yaqinlari bilan aloqani yo’qotib, parvozlari bekor qilingani uchun quruqlik orqali sayohat qilishga va ketishga qaror qilishdi. Aksariyat odamlarda faqat kichik chamadon, mahalliy SIM-kartasiz mobil telefon va allaqachon mashaqqatli sayohatni yakunlash uchun qat’iylik bor.
Yangi kelgan ikki soatlik masofadagi eng yaqin shahar Vanga qanday borishni va tashqi dunyo bilan qanday bog’lanishni so’raydi. Ba’zi jurnalistlar oilalarni sayohatchilar xavfsiz ekanligiga ishontirish uchun uyali telefonlarini topshirishadi. Odamlar turli sabablarga ko’ra ishdan ketishadi, masalan, ishini yo’qotish, qarindoshining kasal bo’lib qolishi yoki mojaro tufayli hayotini to’xtatish.
“Odamlar kutmoqda.”
Yaqinda Tehronda bo’lgan 61 yoshli Ibrohim Eediyning aytishicha, ko’plab eronliklar norozilik namoyishlari boshlanishi uchun hukumat kuchsizlanib qoladimi yoki yo’qligini ko’rishni kutmoqda. Uning so‘zlariga ko‘ra, ayrimlarning fikricha, agar keng ko‘lamli namoyishlar boshlansa, muxolifatchi, Eronning so‘nggi shohining o‘g‘li Rizo Pahlaviy yig‘ilish nuqtasiga aylanishi mumkin.
“Odamlar nimadir bo’lishini, qandaydir o’zgarishlar bo’lishini kutmoqda. Ular hukumatning butunlay o’zgarishini istaydi va ko’pchilik Rizo Pahlaviyni kutayotganini aytadi”.
Eidi 34 yil avval Erondan Niderlandiyaga jo‘nab ketgan va u yerda qochqinlar lagerlarida boshpana izlovchilar va qochqinlar bilan ishlaydi. U Eronga yiliga bir marta qaytadi. Bu safar, dedi u.
Uning so‘zlariga ko‘ra, ko‘pchilik Eronda qolishni afzal ko‘rgan, chunki ularda hali ham mamlakatda umid bor. Ammo ular hukumatni o‘zgartirish uchun o‘z kuchlarining o‘zi yetarli emasligi va vaziyat yanada yomonlashishi mumkinligidan qo‘rqishdi.
“Odamlar ko’chaga chiqishdan qo’rqishadi. Ular Amerikadan qo’rqmaydilar. Afsuski, ular o’z hukumatidan qo’rqishadi”.
45 yoshli Leyla qarama-qarshi yo‘nalishda ketib, Eronga qaytayotgan edi. Sherozdagi oilasi bilan aloqani uzgach, u Istanbuldan qaytishga qaror qildi va vaqti-vaqti bilan Germaniyadagi tarixiy tadqiqot institutida tadqiqot olib borayotgan akademiklarga yordam beradi.
“Oilam xavf ostida qolgandek his qilsam, qanday qilib xavfsiz bo’lishim mumkin?”
Ukalaridan biri og‘ir kasal bo‘lib, komada bo‘lib, tashvishini kuchaytirdi. Uning uchun oilasi bilan jismonan vaqt o’tkazish, hatto bu xavfli bo’lsa ham, chet elda kutishdan ko’ra chidab bo’lmas tuyuldi.
U Eronda urush tugaguncha qolishni rejalashtirmoqda.
“Men ularni bombalardan himoya qila olmayman, lekin men ularga qo’shilishni his qilsam, balki ular bilan birga o’lishim mumkin va tirik ekanman, ularga yordam bera olaman”.
“Bombalar tusha boshladi.”
35 yoshli Hamid Shirmohamazode urushdan oldin Eronga qaytib kelgan va Tehronga hujum qilinganda xotini va bolasi bilan qochib ketgan. U Tokioda hayot qurayotgan, import-eksport kompaniyasida ishlagan, biroq vizasi muddati tugagan va u Eronga qaytib kelgan. U yerda uning xotini va ikki farzandi qolgan.
“Urush boshlanishidan bir kun oldin Tehronda edim… keyin bombalar tusha boshladi. Urush boshlanganini bilardik, Turkiyaga keldik”.
Uning rafiqasi, 9 va 10 yoshli o‘g‘li va qizi viza olish uchun Yaponiya hukumatidan yordam so‘rab chegara yaqinida kutishmoqda.
“Men Yaponiyada ishladim, soliq to’ladim va qoidalarga rioya qildim. Nega endi menga yordam bera olmasligini tushunmayapman”.
“Bunday paytlarda biz bir-birimizga yordam berishimiz kerak. Mening mamlakatim urushda va bizga hozir yordam kerak.”
Gamburglik va asli Afg‘onistonlik Muhammad Soltanzoda Eronning Mashhad shahridagi qarindoshlarinikiga borganida, parvozi bekor qilingan va u ko‘chib ketishga majbur bo‘lgan.
“ Sayohat juda charchagan edi. Men poyezdda taxminan 24 soat yurdim, keyin 4 soat yurdim va nihoyat taksida yetib keldim.”
Uning so‘zlariga ko‘ra, keng tarqalgan tartibsizliklarga qaramay Mashhad tinch.
“Odamlar biroz qayg’uli va qayg’uli edi, lekin ular stressga duchor bo’lishmadi. Do’konlar ochiq, bozorlar va savdo markazlari ochiq edi, odamlar o’z faoliyati bilan shug’ullanishdi. Hayot davom etdi.”
Misrlik fabrika ishchisi, 46 yoshli Muhammad Favzi Erondan turk SIM-kartasi, milliy valyutasi va tilni bilmasdan kelgan. Unda bor-yo‘g‘i Anqara va Izmirdagi ikki misrlik do‘stining telefon raqamlari bo‘lgan va Qohiraga borishni rejalashtirgan.
U Eronda marmar va granit sohasida ishlagan uch oy davomida ko‘plab zavodlar yopilib, ish to‘xtab qolganini ko‘rdi.
“Vaziyat juda og’ir, ish to’xtab qoldi. Men ishlay olmayman va bu erda qola olmayman, chunki hozirgi vaziyat xavfli. Shuning uchun men o’z vatanimga, yurtimga qaytmoqchiman”.
“Men tinchlik bo’lganda qaytib kelaman.”
63 yoshli Jalila Jabariyning aytishicha, u Tehrondan qochib ketgan, chunki “bombalar qulayotgani” va vaziyat chidab bo‘lmas holga kelgan. Chegaraga olib boradigan avtomagistral tinch edi, ammo poytaxtdagi tartibsizliklar uni tark etishga majbur qildi. U qizi o‘qiyotgan Istanbulga ketayotgan edi.
“Agar yerdagi vaziyat yaxshilansa va Eronda vaziyat yaxshilansa, men qaytib kelaman. Agar tinchlik bo’lsa, yana qaytaman”.
Ikki opa-singil, 9 yoshli Shaylin va 11 yoshli Selin Azizur onasi bilan Londonga etib borish umidida Turkiyaga Tehrondan Istanbulga borishdi.
“Biz Tehrondan keldik”, dedi Shaylin. U yerdagi ahvol haqida so‘raganimizda, “Juda yaxshi emas”, dedi. Yo‘l og‘ir kechganiga qaramay, u jilmayib: “Juda xursandman”, dedi.
63 yoshli Yasna turmush o’rtog’i va qizlaridan biri bilan Erondan Turkiyaning janubiy qirg’og’idagi Antaliyaga, u erda oilasi bilan yashaydigan boshqa qizini ko’rish uchun yo’l oldi.
– Qizimni ko‘rgani keldim, olti yildan beri ko‘rmadim, farzandlari bor, ikki nevaram bor.
U Erondagi siyosiy vaziyatga izoh berishni istamasligini aytdi.
“Erondagi vaziyat haqida nima deyishni bilmayman, chunki biz u erga qaytamiz”.
(Ece Toksabay, Dilara Senkaya va Ismet Mikayrogullari reportajlari; Daren Butler, Jonatan Spayser va Ros Rassel tomonidan tahrirlangan)