Dunyodan
Arablar Putindan g’azablanishdi – nima uchun biz bilamiz
Eron urushi Rossiya va Fors ko’rfazi arab davlatlari o’rtasidagi do’stona munosabatlarni buzdi. Britaniyaning Times gazetasi yozishicha, Rossiyaning AQSh va Isroil bilan urushayotgan Eronni ochiqdan-ochiq qo‘llab-quvvatlashi arab monarxlariga yoqmagan.
AQSh va Isroilning hujumlariga javoban Eron arab mamlakatlaridagi Amerika bazalari va inshootlariga raketa va uchuvchisiz samolyotlar bilan hujum qilmoqda. Rossiya AQShning Fors ko‘rfazidagi obyektlariga hujum qilish uchun Eronni sun’iy yo‘ldoshlar va razvedka ma’lumotlari bilan ta’minlayotgani taxmin qilinmoqda.
Rossiya tashqi ishlar vaziri Sergey Lavrov bu xabarni rad etdi va AQSh harbiy bazalarining mintaqadagi joylashuvi hammaga ma’lum ekanini aytdi. Tayms gazetasining yozishicha, arab davlatlari Moskvaning bayonotidan mamnun bo‘lmagan va Rossiya rahbariyatidan norozi bo‘lgan.
Fors ko‘rfazi tadqiqot markazi hisob-kitoblariga ko‘ra, 28 fevraldan 3 aprelgacha Eron arab davlatlariga qarshi 6350 ta hujum uyushtirgan. Mintaqadagi davlatlar orasida BAA eng koʻp zarar koʻrgan boʻlib, raketa va dron hujumlarining 40% (2514) amirlik hududida sodir boʻlgan. Aytilishicha, BAA Rossiya Eronga hujumni qo‘llab-quvvatlayotgani haqidagi mish-mishlar fonida Rossiya bilan do‘stona munosabatlarni saqlab qolish yoki yo‘qligini faol muhokama qilmoqda.
Rossiya va arab davlatlari oʻrtasidagi diplomatik nizolar xalqaro tashkilotlar faoliyatida ham oʻz aksini topmoqda. Gap shundaki, arab davlatlari Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xavfsizlik Kengashi orqali Hormuz bo‘g‘ozini Eronga ochishga chaqiruvchi rezolyutsiya qabul qilishga uringan.
Kecha Xavfsizlik Kengashi Hormuz boʻgʻozini ochish uchun Eronga qarshi kuch ishlatishga ruxsat beruvchi rezolyutsiyani rad etdi. Rossiya va Xitoy hujjatga veto qo’ydi.
Bu tashabbus arab davlatlari uchun ramziy ma’noga ega edi. Mudofaasi uchun butunlay AQShga tayanadigan arablar Eronga qarshi harbiy kuch ishlatishi ehtimoldan yiroq emas. Biroq ular xalqaro maydonda o‘z manfaatlarini himoya qilish va BMT Xavfsizlik Kengashi tomonidan tasdiqlangan hujjat orqali diplomatik qo‘llab-quvvatlashni maqsad qilgan.
Energiya resurslarining Hurmuz bo‘g‘ozi orqali to‘siqsiz o‘tishi BAA, Qatar, Quvayt, Bahrayn va Saudiya Arabistoni kabi davlatlar uchun juda muhim. Chunki bu davlatlar neft va gazning katta qismini bo‘g‘oz orqali eksport qiladi.
Financial Times hisob-kitoblariga ko‘ra, Eronning bo‘g‘ozda qat’iy qatnov nazorati va AQSh va Isroil tajovuziga javoban mintaqadagi energetika ob’ektlariga hujum qilishi Fors ko‘rfazi davlatlariga kuniga 2,3 milliard dollar zarar keltirgan.
Iqtisodiy zarar ortib borayotgan bir sharoitda Rossiyaning BMT rezolyutsiyasiga veto qo‘yishi arab tomonining “xiyonati” sifatida baholanmoqda.
2022-yil fevralida Rossiya Ukrainaga qarshi urush boshlaganida, aksariyat arab davlatlari neytral pozitsiyani egalladi. Moskva va Kiyev o‘rtasidagi muzokaralarda BAA, Qatar va Saudiya Arabistoni vositachilik qilgani ham ma’lum. Biroq Eronga qarshi urush boshlanganda Moskva betaraf qolmadi va ochiqchasiga Tehron tarafini oldi, bu arablarga yoqmadi.
Bunday vaziyatda Rossiya bilan to‘rt yildan beri urush olib borayotgan Ukraina arablarga Eron uchuvchisiz samolyotini urib tushirishda yordam taklif qildi.
Ukraina prezidenti Vladimir Zelenskiy mart oyida Fors ko‘rfaziga safari chog‘ida Saudiya Arabistoni, Qatar va BAA bilan mudofaa shartnomalarini imzolagan edi.
Ayrim tahlilchilarning aytishicha, Eron urushi tugaganidan so‘ng arab davlatlari Rossiyaga nisbatan o‘z pozitsiyasini qayta ko‘rib chiqishi va hatto Ukrainani ochiq qo‘llab-quvvatlashi mumkin.
Avval xabar qilinganidek, Yaqin Sharqdagi hozirgi vaziyat keskin va Fors ko‘rfazi davlatlari AQShning o‘zini himoya qilish qobiliyatiga ishonchini yo‘qotmoqda. Shu sababli, Eron urushidan keyin AQShni ittifoqchi deb bilgan va Amerika iqtisodiyotiga milliardlab dollar sarmoya kiritgan Fors ko’rfazi davlatlari AQSh bilan munosabatlarini qayta ko’rib chiqishi taxmin qilinmoqda.