Dunyodan
Diktaturalar asta-sekin, keyin birdan yo’q bo’lib ketadi, lekin Eron hali u erda emas.
Jeremy Bowen xalqaro muharriri
Morg videosida Eron hukumatining zo‘ravonlik bilan bostirilishi ko‘rsatilgan
Qanday qilib diktatura yo’qoladi? Ernest Xeminguey bankrotlikni mashhur ta’riflaganidek, ular asta-sekin va keyin birdaniga bankrot bo’lishdi.
Eronlik namoyishchilar va ularning xorijdagi tarafdorlari Tehrondagi islomiy rejimning to’satdan oldinga qadam tashlashini kutishgan edi. Agar o’layotgan bo’lsa, alomatlar hali ham asta-sekin.
Oxirgi ikki hafta ichida to’plangan tartibsizliklar rejim uchun katta inqirozni keltirib chiqardi. Eronning g’azabi va umidsizliklari avval ham ko’chalarda paydo bo’lgan, ammo bu portlash AQSh va Isroilning so’nggi ikki yil ichida Eronga etkazgan barcha harbiy zarbalari ustiga keladi.
Ammo oilalarini boqishga qiynalayotgan eronliklar uchun sanktsiyalar ta’siri yanada muhimroqdir.
Eron iqtisodiyotiga eng so‘nggi zarba sifatida, 2015-yilda muddati tugagan yadroviy kelishuv bo‘yicha BMT tomonidan olib tashlangan barcha sanksiyalar sentabr oyida Buyuk Britaniya, Germaniya va Fransiya tomonidan qayta tiklandi. 2025 yilda oziq-ovqat narxlari inflyatsiyasi 70 foizdan oshdi. Valyuta rial dekabr oyida eng past darajaga yetdi.
Eron rejimi juda katta bosim ostida bo’lsa-da, uning ketmayotgani haqida dalillar bor.
Muhimi, xavfsizlik kuchlari sodiq qolishi. 1979-yilgi Islom inqilobidan beri Eron hukumati zo’r va shafqatsiz zo’rlik va repressiya tarmog’ini qurish uchun vaqt va pul sarfladi.
Oxirgi ikki haftadan beri rejim kuchlari ko’chalarda o’z xalqini otib tashlash buyrug’ini bajarmoqda. Natijada, biz bilganimizdek, hukmdor aloqani o’chirishda davom etayotgan mamlakatda so’nggi haftalardagi namoyishlar tugadi.
Namoyishlarni bostirishning boshida mamlakatning eng muhim yagona tashkiloti – Eron Inqilobiy Gvardiyasi Korpusi (IRGC) turibdi.
Tashkilot oliy rahnamo Oyatulloh Xomanaiyga bevosita javob berish va 1979 yilgi Islom inqilobi mafkurasi va boshqaruv tizimini himoya qilish kabi maxsus missiyaga ega. Inqilob gvardiyasida taxminan 150 000 askar bor va ular Eronning oddiy qurolli kuchlari bilan parallel ravishda ishlaydi. U Eron iqtisodiyotida ham asosiy o‘yinchi hisoblanadi.
Hokimiyat, pul, korruptsiya va mafkuraning kuchli aralashmasi tizimni himoya qilish uchun yaxshi sabablar mavjudligini anglatadi.
G’arbiy Osiyo axborot agentligi (Reuters orqali)
Eron bosh prokurori “to’polonchilar” uchun “tez va qattiq” jazoga va’da berdi
Inqilob gvardiyasida “Basij militsiya” deb nomlangan yordamchi bo‘linma, ko‘ngillilar qo‘shinlari bor. Uning millionlab a’zolari borligini da’vo qilmoqda. G’arbning ba’zi hisob-kitoblariga ko’ra, faol harbiy xizmatchilar soni yuz minglab, bu hali ham juda katta. Basij aholisi rejimning namoyishchilarni bostirishning eng oxirida turibdi.
2009-yilda men Tehronda Inqilobiy Gvardiya va Basijning munozarali prezidentlik saylovlaridan keyin keng ko‘lamli namoyishlarni bostirish uchun ishlayotganini ko‘rdim. Basij ko‘ngillilari rezina kaltaklar va yog‘och tayoqchalar ko‘tarib ko‘chalarda saf tortdilar.
Ularning orqasida avtomat miltiqlari bor forma kiygan erkaklar bor edi. Mototsikl askarlari Tehronning keng xiyobonlari bo’ylab portlashdi va norozilik bildirmoqchi bo’lgan guruhlarga shoshilishdi. Ikki haftadan kamroq vaqt ichida ko’chalarni bo’g’ib qo’ygan norozilik namoyishlari shiorlar aytib, chiqindi qutilarini yoqib yuborgan kichik talabalar guruhlarigacha qisqardi.
Qorong‘ida odamlar balkonlari va tomlariga chiqib, xuddi ota-onalari shohga qarshi qilganidek, Xudo buyukdir, deb hayqirishdi, lekin bu ham pasaya boshladi.
Ichki xavfsizlik kuchlarining ko’rinib turgan chidamliligi oliy rahbar va uning yordamchilari bo’shashishi mumkin yoki bo’shashadi degani emas. AQSh prezidenti Donald Tramp hamon chora ko’rish bilan tahdid qilmoqda. Rejim qulashini istagan millionlab eronliklar g’azab va g’azabga to’la.
Tehronda hukumat va oliy rahbar o’zlari duch kelayotgan bosimni biroz yumshatish yo’llarini qidirayotgan ko’rinadi. Jangchi rasmiylarning ritorikasi Qo’shma Shtatlar bilan muzokaralarni qayta boshlash takliflari bilan aralashib ketgan.
Avvalgi muzokaralarda rad etilgan Eronning yadroviy va ballistik raketa dasturlari borasida ikki davlat qanday kelishuvga erisha olishi aniq emas. Ammo muzokaralar Eronga vaqt sotib olishi mumkin, ayniqsa, agar prezident Tramp kelishuvga erishish mumkinligiga ishonch hosil qilsa, hatto bu ehtimoldan yiroq bo‘lsa ham.
Prezident Tramp bosim kampaniyasining bir qismi sifatida Eron bilan biznes yurituvchi mamlakatlar mahsulotlariga 25 foizlik bojlar joriy etishini aytdi. Shunga qaramay, bu qanday ishlashini tushunish qiyin. Xitoy Eron neftining katta qismini sotib oladi.
Prezident Tramp va Xitoy rahbari Si Tszinpin o‘tgan yilning kuzida savdo urushida sulh tuzishga kelishib oldilar va aprel oyida Pekinda sammit o‘tkazilishi rejalashtirilgan. Sammitda dunyoning ikki yirik davlati oldida turgan eng katta muammolar muhokama qilinadi. Prezident Tramp faqat Eronga bosimni saqlab qolish uchun sammitni xavf ostiga qo’ymoqchimi yoki buzib qo’ymoqchimi?
Tehronda qarigan oliy rahnamo Oyatulloh Xomanaiyning eng katta ustuvor vazifasi Islom Respublikasi boshqaruvini saqlab qolishdir. Namoyishlar yanada kuchaysa, keskin javoblar kutilmoqda.
Rejim uchun afzallik – namoyishchilar orasida izchil rahbarlikning yo’qligi. Qariyb yarim asr muqaddam inqilob natijasida hokimiyatdan chetlatilgan shohning to‘ng‘ich o‘g‘li ularga etishmayotgan rahbar bo‘lishga intilgan. Uning murojaati oilasining tarixi va Isroil bilan yaqin aloqalari bilan cheklangan ko’rinadi.
Tehron ulamolari va harbiylarini xavotirga soladigan saboqlardan biri ularning sobiq ittifoqchisi, Suriyaning sobiq prezidenti Bashar al-Assaddan olingan. U urushda g’alaba qozonganga o’xshardi, ammo 2024 yil oxirida yaxshi tashkil etilgan isyonchilar hujumiga qarshi Saudiya Arabistoni va Arab Ligasi tomonidan asta-sekin qayta tiklanmoqda.
Uning eng muhim ittifoqchilari – Rossiya va Eron ham uni qutqara olmas edi, ehtimol ham. Bir necha kun ichida Asad va uning oilasi Moskvaga surgunga jo’natildi.
Avtoritar rejimlar asta-sekin, keyin esa birdaniga quladi. Asadning Suriyasi qulaganida, bu juda tez sodir bo’ldi. Tehronda o’rganish mumkin bo’lgan yana bir misol, 2011 yilda Tunis prezidenti Ben Ali hokimiyatdan ag’darilganida, harbiylar namoyishchilarni ichki xavfsizlik kuchlaridan himoya qilish uchun harakatga kelganida.
Ben Alining qulashi Misr rahbari Husni Muborakning iste’foga chiqishiga sabab bo’ldi. Agar harbiylar o’z pozitsiyasini himoya qilish uchun borishga qaror qilmaganida, u ommaviy namoyishlardan omon qolgan bo’lishi mumkin edi.
Eronda shunday bo’lishi mumkinmi? balki. hali ham.
Islomiy rejimning muxoliflari mamlakat ichkarisida va xorijda ko’proq bosim va ishonchli rahbarning paydo bo’lishiga umid qiladilar, shunda qulash jarayoni asta-sekin va birdan tezlashadi.
Pokiston xavfsizlik kuchlarining ma’lum qilishicha, Afg‘oniston bilan chegaradosh hududlarda quruqlik va havo amaliyotlari chog‘ida kamida 29 jangari yo‘q qilingan. Tolibon havo hujumida kamida 38 nafar tinch aholi vakili halok bo‘lganini ma’lum qildi.
Pokiston Axborot vaziri Aturo Tarar 29-iyun kuni Afg‘onistonning Paktiya, Paktika va Kunar viloyatlaridagi uchta nishonga berilgan aviazarbalar natijasida 25 nafar jangari o‘ldirilgani, katta miqdordagi qurol-yarog‘ va o‘q-dorilar yo‘q qilinganini aytdi.
Shuningdek, Pokistonning Xayber-Paxtunxva viloyatining Bajaur tumanida o‘tkazilgan quruqlik amaliyotida “Jamoat-ul-Ahror” guruhiga mansub yana to‘rt nafar jangari yo‘q qilingani qayd etildi.
Afg‘oniston Tolibon hukumati rahbari Hamdulloh Fitratning aytishicha, Pokiston havo hujumlarida kamida 38 nafar tinch aholi halok bo‘lgan, 163 nafari, jumladan, ayollar va bolalar yaralangan.
Uning so‘zlariga ko‘ra, qurbonlarning aksariyati Paktiya viloyatidagi uylarga berilgan aviazarbalar tufayli sodir bo‘lgan. Mahalliy ma’muriyatning xabar berishicha, qutqaruv ishlari davom etayotgan paytda hudud ikkinchi havo hujumiga uchragan.
Pokiston rasmiylari bu amaliyotlar so‘nggi teraktlarga javoban amalga oshirilganini da‘vo qilmoqda. Xususan, 28-iyun kuni Karachi shahridagi chegara qo‘riqlash postiga uyushtirilgan hujumda uch askar halok bo‘ldi, to‘rt nafari yaralandi.
30-iyun kuni ertalab Tojikiston Favqulodda vaziyatlar qo‘mitasi qutqaruvchilari tog‘li Badaxshon muxtor viloyati raisi Alisher Mirzonavotning jasadini topdi. Bu haqda agentlikning OAV bo‘limi boshlig‘i Arif Nozimyan ma’lum qildi.
Uning aytishicha, jasad Xatlon viloyati Shamsiddin Shohin tumanidagi Kisht qishlog‘i yaqinidagi Panj daryosi yuzasidan topilgan.
Tibbiy ekspertiza natijasida marhumning shaxsi aniqlangan.
Hozirda qutqaruv guruhlari Alisher Mirzonavottning turmush o‘rtog‘i va voyaga yetmagan qizini qidirmoqda.
Qidiruv-qutqaruv ishlari 17 iyundan beri davom etmoqda. O‘sha kuni tog‘li Badaxshon muxtor viloyati rahbari Alisher Mirzonavot hamrohlari bilan Darvoz tumanida yo‘ldan chiqib ketib, Panj daryosiga qulagan.
Avvalroq qutqaruv guruhlari YTHda halok bo‘lgan haydovchi va tuman boshlig‘i maslahatchisining jasadlarini topgan edi.
Tojikiston Ichki ishlar vazirligi ish bo‘yicha tergov jarayoni mamlakat prezidenti Imomali Rahmonning shaxsan nazorati ostida olib borilayotganini ma’lum qildi.
Eron Tashqi ishlar vazirligi Eron delegatsiyasining shu hafta Qatar poytaxti Dohaga tashrif buyurishini, biroq AQSh bilan muzokaralar rejalashtirilmaganini ma’lum qildi.
Mutaxassislar delegatsiyasi AQSh bilan shu oy boshida imzolangan anglashuv memorandumini amalga oshirish masalalarini muhokama qilish uchun Dohaga tashrif buyuradi, dedi vazirlik vakili. Biroq bu tashrif AQSh bilan bevosita muzokaralar boshlanganini anglatmaydi.
Eron Tashqi ishlar vazirligi vakili: “Biz hali yakuniy kelishuvni muhokama qilish bosqichiga yetganimiz yo’q. Yaqin kelajakda AQSh tomoni bilan hech qanday muzokara bo’lmaydi”, dedi.
Avvalroq AQShning ko‘plab ommaviy axborot vositalari, jumladan Axios va CNN seshanba kuni Dohada ikki davlat o‘rtasidagi texnik muzokaralar davom etishi haqida xabar bergan edi. Keyinroq Eron Tashqi ishlar vazirligi direktori oʻrinbosari Kozim Gʻaribobodiy bu maʼlumotni rad etdi.
Shunga qaramay, AQSh prezidenti Donald Tramp Eron muzokaralar o‘tkazishni so‘ragani va muzokaralar Dohada o‘tkazilishini ma’lum qildi. Oq uy matbuot kotibi Karolin Levittning ma’lum qilishicha, AQSh maxsus vakili Stiv Uitkoff va katta maslahatchi Jared Kushner shu hafta yuqori darajadagi muzokaralar uchun Qatarga tashrif buyurishadi.
Qayd etilishicha, 17-iyun kuni imzolangan doiraviy kelishuv tomonlarga Eron yadro dasturi, sanksiyalarni yumshatish va Hormuz bo‘g‘ozining kelajakdagi maqomi bo‘yicha yakuniy kelishuvni ishlab chiqish uchun 60 kun muhlat bergan.
AQShda sog‘liqni saqlash sohasidagi eng yirik firibgarlikni uyushtirganlikda gumon qilingan amerikalik tadbirkor Ibrohim Xaldun Hilmi Turkiyada hibsga olindi. Bu haqda AQSh Federal qidiruv byurosi (FTB) ma’lum qildi.
Tergov ma’lumotlariga ko’ra, Hilmi Medicare davlat tibbiy sug’urtasi dasturidan 3,7 milliard dollarni firibgarlik yo’li bilan o’zlashtirmoqchi bo’lgan.
Uning nazorati ostidagi kompaniyalar, jumladan Sunshine Senior Solutions, rasmiy ravishda tibbiy asboblar yetkazib beruvchisi sifatida faoliyat yuritgan. Ammo prokurorlarning aytishicha, ushbu kompaniyalar orqali davlat dasturiga tizimli ravishda yolg‘on hisobotlar kiritilgan.
Tergovchilarning ta’kidlashicha, kompaniyalar tizza bo’g’imlari, qo’l tirgaklari, kateterlar, yaralarni parvarish qilish vositalari va boshqa tibbiy mahsulotlar uchun milliardlab dollar to’lashni talab qilgan. Biroq, ko’plab bemorlar buyurtma bermagan, olmagan yoki umuman bunday uskunaga ega emas edi.
Huquq-tartibot idoralari Hilmini 2025 yilning may oyida hibsga olishlari kerak edi, biroq u tergovdan qochish uchun mamlakatdan qochib ketdi.
Bir yildan ortiq qidiruvdan so‘ng Turkiya huquq-tartibot idoralari uning shaxsini aniqlab, hibsga oldi. Shundan so‘ng FQB maxsus operatsiya o‘tkazib, gumonlanuvchini AQShga ekstraditsiya qildi.
FQB direktori Kash Patel bu ishni AQSh tarixidagi eng yirik tibbiy sug‘urta firibgarliklaridan biri deb atadi.
Hilmi Medicare dasturini aldashda ayblanib, federal sudda sudlanmoqda. AQSh qonunlariga ko’ra, bunday jinoyatlar uchun katta miqdorda jarima va yillar qamoq jazosi qo’llanilishi mumkin.
Mazkur ish transmilliy jinoiy tarmoqlarni fosh qilishga qaratilgan “Oltinga hujum” operatsiyasi doirasida tergov qilinmoqda. Operatsiya davomida yuzlab odamlarga nisbatan jinoiy ish qo‘zg‘atildi.
Janubiy Koreyaning sobiq prezidenti ustidan sud jarayonining yangi bosqichi: prokurorlar o‘lim jazosini talab qilmoqda.
Yonhap News xabariga ko‘ra, Maxsus prokuratura 2024-yilda harbiy holat joriy qilinganidan keyin sodir bo‘lgan davlat to‘ntarishiga urinish munosabati bilan Janubiy Koreyaning sobiq prezidenti Yun Sek Yolga o‘lim jazosini berishni yana bir bor so‘ragan.
Seul apellyatsiya sudi tanaffusdan keyin qayta ochildi. Sud jarayoni avvalroq Yun Seok Yolning sudyani ishdan bo‘shatish haqidagi iltimosi tufayli to‘xtatilgan edi, biroq Oliy sud bu iltimosni rad etdi.
Ayblov tomoni birinchi instantsiya sudining hukmi juda yumshoq ekanligini ta’kidlab, avvalgi pozitsiyasini saqlab qoldi.
Fevral oyida sud sobiq prezidentni davlat toʻntarishiga urinishda boshchilik qilgani uchun umrbod qamoq jazosiga hukm qilgan edi.
Bundan tashqari, prokuratura quyi sudning sobiq harbiy qo’mondon Roh Sang-vonning yozuvlarini harbiy holatga tayyorgarlik ko’rish dalili sifatida rad etish to’g’risidagi qaroriga e’tiroz bildirdi.
Maxsus prokuratura “Birinchi sud hukmi juda yumshoq bo‘ldi”, dedi va Yun Seok Yulga o‘lim jazosi berilishini so‘radi.
Pokiston Afg’onistonga hujum qildi: qurbonlar
Bosh vazir futbolchilardan milliy jamoani tanqid qilgan «divan ekspertlarini» kechirishni so‘radi
Endi biznes faoliyatida «Xavfni tahlil etish» elektron tizimi joriy etiladi
-
Dunyodan3 days agoEron Hormuz boʻgʻozi orqali oʻtayotgan kemalarni ogohlantirdi
-
Dunyodan5 days agoQirgʻiziston va Oʻzbekiston chegarani delimitatsiya qilish doirasida hudud almashadilar
-
Iqtisodiyot4 days ago
Prezident raisligida videoselektor boshlandi
-
Jamiyat3 days agoToshkent davlat agrar universiteti sport kompleksida yong‘in sodir bo‘ldi
-
Iqtisodiyot3 days ago“Xohlagan ekinni ekish mumkin” – Yangi tartib fermerga nima beradi?
-
Jamiyat5 days agoChirchiqda kanalga tushib ketgan fuqaro qutqarib qolindi
-
Sport4 days agoJCh kundaligi. Kabo-Verdeda mo‘jiza, Urugvayda sharmandalik, Dembeleda het-trik, Eronda drama
-
Sport4 days agoo‘zbek futbolchisi «Chelsi» egalariga tavsiya qilindi