Dunyodan
Diktaturalar asta-sekin, keyin birdan yo’q bo’lib ketadi, lekin Eron hali u erda emas.
Jeremy Bowen xalqaro muharriri
Morg videosida Eron hukumatining zo‘ravonlik bilan bostirilishi ko‘rsatilgan
Qanday qilib diktatura yo’qoladi? Ernest Xeminguey bankrotlikni mashhur ta’riflaganidek, ular asta-sekin va keyin birdaniga bankrot bo’lishdi.
Eronlik namoyishchilar va ularning xorijdagi tarafdorlari Tehrondagi islomiy rejimning to’satdan oldinga qadam tashlashini kutishgan edi. Agar o’layotgan bo’lsa, alomatlar hali ham asta-sekin.
Oxirgi ikki hafta ichida to’plangan tartibsizliklar rejim uchun katta inqirozni keltirib chiqardi. Eronning g’azabi va umidsizliklari avval ham ko’chalarda paydo bo’lgan, ammo bu portlash AQSh va Isroilning so’nggi ikki yil ichida Eronga etkazgan barcha harbiy zarbalari ustiga keladi.
Ammo oilalarini boqishga qiynalayotgan eronliklar uchun sanktsiyalar ta’siri yanada muhimroqdir.
Eron iqtisodiyotiga eng so‘nggi zarba sifatida, 2015-yilda muddati tugagan yadroviy kelishuv bo‘yicha BMT tomonidan olib tashlangan barcha sanksiyalar sentabr oyida Buyuk Britaniya, Germaniya va Fransiya tomonidan qayta tiklandi. 2025 yilda oziq-ovqat narxlari inflyatsiyasi 70 foizdan oshdi. Valyuta rial dekabr oyida eng past darajaga yetdi.
Eron rejimi juda katta bosim ostida bo’lsa-da, uning ketmayotgani haqida dalillar bor.
Muhimi, xavfsizlik kuchlari sodiq qolishi. 1979-yilgi Islom inqilobidan beri Eron hukumati zo’r va shafqatsiz zo’rlik va repressiya tarmog’ini qurish uchun vaqt va pul sarfladi.
Oxirgi ikki haftadan beri rejim kuchlari ko’chalarda o’z xalqini otib tashlash buyrug’ini bajarmoqda. Natijada, biz bilganimizdek, hukmdor aloqani o’chirishda davom etayotgan mamlakatda so’nggi haftalardagi namoyishlar tugadi.
Namoyishlarni bostirishning boshida mamlakatning eng muhim yagona tashkiloti – Eron Inqilobiy Gvardiyasi Korpusi (IRGC) turibdi.
Tashkilot oliy rahnamo Oyatulloh Xomanaiyga bevosita javob berish va 1979 yilgi Islom inqilobi mafkurasi va boshqaruv tizimini himoya qilish kabi maxsus missiyaga ega. Inqilob gvardiyasida taxminan 150 000 askar bor va ular Eronning oddiy qurolli kuchlari bilan parallel ravishda ishlaydi. U Eron iqtisodiyotida ham asosiy o‘yinchi hisoblanadi.
Hokimiyat, pul, korruptsiya va mafkuraning kuchli aralashmasi tizimni himoya qilish uchun yaxshi sabablar mavjudligini anglatadi.
G’arbiy Osiyo axborot agentligi (Reuters orqali)
Eron bosh prokurori “to’polonchilar” uchun “tez va qattiq” jazoga va’da berdi
Inqilob gvardiyasida “Basij militsiya” deb nomlangan yordamchi bo‘linma, ko‘ngillilar qo‘shinlari bor. Uning millionlab a’zolari borligini da’vo qilmoqda. G’arbning ba’zi hisob-kitoblariga ko’ra, faol harbiy xizmatchilar soni yuz minglab, bu hali ham juda katta. Basij aholisi rejimning namoyishchilarni bostirishning eng oxirida turibdi.
2009-yilda men Tehronda Inqilobiy Gvardiya va Basijning munozarali prezidentlik saylovlaridan keyin keng ko‘lamli namoyishlarni bostirish uchun ishlayotganini ko‘rdim. Basij ko‘ngillilari rezina kaltaklar va yog‘och tayoqchalar ko‘tarib ko‘chalarda saf tortdilar.
Ularning orqasida avtomat miltiqlari bor forma kiygan erkaklar bor edi. Mototsikl askarlari Tehronning keng xiyobonlari bo’ylab portlashdi va norozilik bildirmoqchi bo’lgan guruhlarga shoshilishdi. Ikki haftadan kamroq vaqt ichida ko’chalarni bo’g’ib qo’ygan norozilik namoyishlari shiorlar aytib, chiqindi qutilarini yoqib yuborgan kichik talabalar guruhlarigacha qisqardi.
Qorong‘ida odamlar balkonlari va tomlariga chiqib, xuddi ota-onalari shohga qarshi qilganidek, Xudo buyukdir, deb hayqirishdi, lekin bu ham pasaya boshladi.
Ichki xavfsizlik kuchlarining ko’rinib turgan chidamliligi oliy rahbar va uning yordamchilari bo’shashishi mumkin yoki bo’shashadi degani emas. AQSh prezidenti Donald Tramp hamon chora ko’rish bilan tahdid qilmoqda. Rejim qulashini istagan millionlab eronliklar g’azab va g’azabga to’la.
Tehronda hukumat va oliy rahbar o’zlari duch kelayotgan bosimni biroz yumshatish yo’llarini qidirayotgan ko’rinadi. Jangchi rasmiylarning ritorikasi Qo’shma Shtatlar bilan muzokaralarni qayta boshlash takliflari bilan aralashib ketgan.
Avvalgi muzokaralarda rad etilgan Eronning yadroviy va ballistik raketa dasturlari borasida ikki davlat qanday kelishuvga erisha olishi aniq emas. Ammo muzokaralar Eronga vaqt sotib olishi mumkin, ayniqsa, agar prezident Tramp kelishuvga erishish mumkinligiga ishonch hosil qilsa, hatto bu ehtimoldan yiroq bo‘lsa ham.
Prezident Tramp bosim kampaniyasining bir qismi sifatida Eron bilan biznes yurituvchi mamlakatlar mahsulotlariga 25 foizlik bojlar joriy etishini aytdi. Shunga qaramay, bu qanday ishlashini tushunish qiyin. Xitoy Eron neftining katta qismini sotib oladi.
Prezident Tramp va Xitoy rahbari Si Tszinpin o‘tgan yilning kuzida savdo urushida sulh tuzishga kelishib oldilar va aprel oyida Pekinda sammit o‘tkazilishi rejalashtirilgan. Sammitda dunyoning ikki yirik davlati oldida turgan eng katta muammolar muhokama qilinadi. Prezident Tramp faqat Eronga bosimni saqlab qolish uchun sammitni xavf ostiga qo’ymoqchimi yoki buzib qo’ymoqchimi?
Tehronda qarigan oliy rahnamo Oyatulloh Xomanaiyning eng katta ustuvor vazifasi Islom Respublikasi boshqaruvini saqlab qolishdir. Namoyishlar yanada kuchaysa, keskin javoblar kutilmoqda.
Rejim uchun afzallik – namoyishchilar orasida izchil rahbarlikning yo’qligi. Qariyb yarim asr muqaddam inqilob natijasida hokimiyatdan chetlatilgan shohning to‘ng‘ich o‘g‘li ularga etishmayotgan rahbar bo‘lishga intilgan. Uning murojaati oilasining tarixi va Isroil bilan yaqin aloqalari bilan cheklangan ko’rinadi.
Tehron ulamolari va harbiylarini xavotirga soladigan saboqlardan biri ularning sobiq ittifoqchisi, Suriyaning sobiq prezidenti Bashar al-Assaddan olingan. U urushda g’alaba qozonganga o’xshardi, ammo 2024 yil oxirida yaxshi tashkil etilgan isyonchilar hujumiga qarshi Saudiya Arabistoni va Arab Ligasi tomonidan asta-sekin qayta tiklanmoqda.
Uning eng muhim ittifoqchilari – Rossiya va Eron ham uni qutqara olmas edi, ehtimol ham. Bir necha kun ichida Asad va uning oilasi Moskvaga surgunga jo’natildi.
Avtoritar rejimlar asta-sekin, keyin esa birdaniga quladi. Asadning Suriyasi qulaganida, bu juda tez sodir bo’ldi. Tehronda o’rganish mumkin bo’lgan yana bir misol, 2011 yilda Tunis prezidenti Ben Ali hokimiyatdan ag’darilganida, harbiylar namoyishchilarni ichki xavfsizlik kuchlaridan himoya qilish uchun harakatga kelganida.
Ben Alining qulashi Misr rahbari Husni Muborakning iste’foga chiqishiga sabab bo’ldi. Agar harbiylar o’z pozitsiyasini himoya qilish uchun borishga qaror qilmaganida, u ommaviy namoyishlardan omon qolgan bo’lishi mumkin edi.
Eronda shunday bo’lishi mumkinmi? balki. hali ham.
Islomiy rejimning muxoliflari mamlakat ichkarisida va xorijda ko’proq bosim va ishonchli rahbarning paydo bo’lishiga umid qiladilar, shunda qulash jarayoni asta-sekin va birdan tezlashadi.
O‘zbekiston elchisi Abdusalom Hotamov Ummon madaniy meros va turizm vaziri Said Ibrohim bin Said Albusaidiy bilan uchrashdi. Unda ikki davlat oʻrtasida turizm sohasidagi hamkorlikni kengaytirish masalasi muhokama qilindi.
Muzokaralar chog‘ida O‘zbekistonning boy madaniy merosi va sayyohlik salohiyatini xalqaro maydonda keng targ‘ib etish maqsadida o‘zaro sayyohlik oqimini ko‘paytirishga alohida e’tibor qaratildi. Turoperatorlar o‘rtasidagi hamkorlikni mustahkamlash masalasi ham muhokama qilindi.
Uchrashuvda 2026 yil 1 iyundan Maskat va Toshkent oʻrtasida toʻgʻridan-toʻgʻri aviaqatnovlar yoʻlga qoʻyilishi maʼlum qilindi.Tomonlar ushbu tashabbus ikki davlat oʻrtasidagi munosabatlarni yanada jonlantirishiga ishonch bildirdi.
Said Ibrohim Al-Busaydiy O‘zbekiston bilan Ummon o‘rtasidagi turizm va madaniyat sohasidagi hamkorlik keyingi yillarda izchil rivojlanib borayotganini ta’kidladi. O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan islohotlar natijasida sayyohlar soni ortib borayotganini yuqori baholadi.
Vazirning soʻzlariga koʻra, yangi havo yoʻnalishlarining ochilishi oʻzaro sayohatlar geografiyasini kengaytiradi va turizm bozori uchun yangi imkoniyatlar yaratadi. Bu ikki davlat oʻrtasidagi iqtisodiy munosabatlarga ijobiy taʼsir koʻrsatishi kutilmoqda.
Shuningdek, Oʻzbekiston Prezidentining Ummonga tashrifi arafasida Maskat shahrida mamlakatning turizm salohiyatiga bagʻishlangan rodshou tadbirini oʻtkazish tashabbusi qoʻllab-quvvatlandi.
Uchrashuvda madaniy-gumanitar hamkorlikni kengaytirish masalasi ham muhokama qilindi. Xususan, ikki davlatda fotoko‘rgazma o‘tkazish taklifi ma’qullandi.
Bugungi kunda texnologiya olamidagi eng dolzarb mavzulardan biri bu Meta Platforma va uning Metaverse loyihasidir. Bir paytlar “Internet kelajagi” sifatida taqdim etilgan bu g‘oya bugungi kunda o‘z ahamiyatini yo‘qotdi.
Ko‘pchilik Mark Sukerberg boshlagan bu katta tajriba haqiqatan ham muvaffaqiyatsizlikka uchradimi yoki bu shunchaki strategiyani o‘zgartirishmi, degan savolga qiziqmoqda.
Ma’lumki, Facebook 2021 yilda o’z nomini Meta ga o’zgartirdi. Bu oddiy rebrending emas edi. Kompaniya e’tiborni yangi raqamli dunyo, Metaversega qarata boshladi.
Sukerbergning tasavvuriga ko‘ra, yaqin kelajakda odamlar virtual ofislarda ishlaydi, raqamli muhitda muloqot qiladi va onlayn emas, balki “virtual hayot”da yashaydi. Buning uchun maxsus qurilmalar, platformalar va butun ekotizimlar yaratila boshlandi.
Metaverse-ni ishlab chiqish birinchi navbatda Reality Labs tomonidan amalga oshirildi. Kompaniya yiliga o’nlab milliard dollar sarfladi. Umumiy xarajatlar taxminan 60-80 milliard dollarni tashkil etdi. Bu raqam texnologiya tarixida misli ko’rilmagan.
Ammo texnologiya yagona muammo emas edi. Asosiy muammo odamlarning tayyor emasligi edi.
Birinchi navbatda, VR qurilmalari ommaviy foydalanish uchun mos emas edi. Ular qimmat, katta o’lchamli va uzoq vaqt davomida kiyinish uchun noqulay.
Ikkinchisi – tarkibning etishmasligi. Faol hayot Horizon Worlds kabi platformada shakllanmagan.
Uchinchi omil – ehtiyojning etishmasligi. Odamlar allaqachon Instagram va TikTok orqali aloqa, kontent va vaqtni o’ldiradigan ehtiyojlarini qondirishmoqda. Metaverse kerakli yangi qiymatni taqdim eta olmadi.
Yuqori xarajatlar va yomon ishlash investorlarni qo’rqitdi. Meta aktsiyalari tushib ketdi va kompaniya ichida o’z strategiyasini qayta ko’rib chiqish majburiyati bor edi.
Xarajatlar qisqartirildi, ba’zi loyihalar sekinlashdi va diqqatni boshqa sohalarga o’tkazish boshlandi.
2024 yildan boshlab sun’iy intellekt texnologiyasi butun dunyoda jadal rivojlanmoqda. Meta ham bu imkoniyatni qo’ldan boy bermadi. Xususan, kompaniya LLaMA modelini taqdim etdi va o’z mahsulotlariga sun’iy intellektni SI birinchi o’ringa qo’ygan holda joriy qila boshladi. Natijada Metaverse ikkinchi darajali loyihaga aylandi.
Rasmiy ravishda Meta Metaverse-ning to’liq o’chirilishi haqida e’lon qilmadi. Biroq, aslida, investitsiyalar sezilarli darajada kamaydi va kompaniya e’tiborini boshqa sohalarga qaratgan holda ommaviy bayonotlarda deyarli tilga olinmaydi. Demak, loyiha “muzlatilgan”.
Meta platformasi Metaverse orqali kelajakni tezlashtirishni xohladi. Ammo vaqt va texnologiya hali tayyor emasligi ma’lum bo’ldi.
Chunki bugungi kunda texnologiya olamida asosiy e’tibor Metaverse’dan sun’iy intellektga o‘tdi.
Avval xabar qilinganidek, Turkiyaning Izmir shahrida 22 yoshli o‘zbekistonlik ayol ko‘p qavatli uyning 4-qavatidan yiqilib, kasalxonaga yotqizilgan edi. O‘zbekistonning Istanbuldagi Bosh konsulligidan ma’lum qilishlaricha, shifokorlar tomonidan ko‘rsatilgan barcha zarur yordamlarga qaramay, fuqaro Sevdra Hakimjonova shifoxonada vafot etgan.
Ayni paytda O‘zbekiston Bosh konsulligi va Migratsiya agentligi tomonidan marhumlarning jasadlarini vataniga qaytarish bo‘yicha zarur tizimli ishlar amalga oshirilmoqda. Jasad 2026-yil 23-mart kuni Istanbul-Andijon reysi bilan O‘zbekistonga olib kelinishi rejalashtirilgan.
Hakimjonova Turkiya fuqarosiga (imom nikohi asosida) turmushga chiqqani, biroq bu nikoh rasman qayd etilmagani xabar qilingandi. Eri ham, o‘zi ham eshitish va nutqi zaif edi. Ular Izmirdagi erkak qarindoshlari bilan yashagan.
Hozirda ushbu holat yuzasidan Turkiya huquq-tartibot idoralari tomonidan jinoiy ish qo‘zg‘atilgan. Hozirda tergov harakatlari olib borilib, to‘plangan materiallar prokuratura tomonidan belgilangan tartibda o‘rganilmoqda.
Qo’shma Shtatlar va Isroil Eronga qarshi keng ko’lamli urush boshlaganiga 20 yildan ortiq vaqt o’tdi va AQSh armiyasida xavotir va xavotir kuchaymoqda, deb yozadi HuffPost.
28-fevralda Eronga qarshi urush boshlagan Vashington va Tel-Avivdagi rejimlar Tehron hukumati tez hujumda qulab tushishiga umid qilgan edi. Biroq ularning bu umidi amalga oshmay, Eron xalqining hukumatga qarshi birlashgani kuzatildi.
Eron Hurmuz boʻgʻozini qattiq nazorat ostiga olganidan soʻng jahon bozorida neft va gaz narxi oshib ketdi. Ayni vaqtda AQSh prezidenti Donald Tramp Eron hududiga qo‘shin kiritish, xususan, Eronning strategik ahamiyatga ega Kork orolini egallash uchun quruqlikdagi harbiy operatsiyani rejalashtirayotgani aytilmoqda.
HuffPost nashrining yozishicha, harbiylar Eronga qo‘shin kiritilishi mutlaqo halokatli harakat ekanini aytadi.
Qayd etilishicha, ayrim amerikalik askarlar Eron bilan urush tufayli haddan tashqari stress, umidsizlik va ruhiy beqarorlikni boshdan kechirganlaridan so‘ng harbiy xizmatni tark etishni rejalashtirgan.
AQShning Yaqin Sharq mintaqasidagi kuchlari, birinchi navbatda, kuchli mudofaa va rejalashtirishning yo’qligidan norozi. Eron shu paytgacha oʻz hududidagi hujumlarga AQShning Yaqin Sharqdagi harbiy obʼyektlariga raketa va uchuvchisiz samolyotlar bilan hujum qilib javob qaytargan. Urush paytida 13 nafar amerikalik askarlar halok bo‘ldi, 230 dan ortig‘i yaralandi.
“Biz Isroil uchun o’lishni xohlamaymiz. Siyosiy maydonda piyoda bo’lishni istamaymiz”, – deydi yosh askarlar.
Tahlilchilar fikricha, prezident Tramp Eronga qarshi urushni Isroil bosh vaziri Benyamin Netanyaxu bosimi ostida boshlagan, biroq hozir qiyin vaziyatdan chiqish yo‘lini topa olmadi.
HuffPost nashrining yozishicha, AQSh armiyasidagi yosh askarlar orasida Isroilga nisbatan salbiy munosabat kuchaymoqda.
NBC News o‘tkazgan so‘rov natijalariga ko‘ra, 34 yoshgacha bo‘lgan saylovchilarning 63 foizi Isroil haqida salbiy fikrda. G’azoda minglab tinch aholining o’limiga sabab bo’lgan qonli harbiy amaliyot Tel-Avivga qarshi kayfiyatni kuchaytirdi.
Urush masalalari markazi ijrochi direktori Mayk Prisonerning aytishicha, yillar davomida markazga har yili nafaqaga chiqish uchun 50 dan 80 gacha askar murojaat qilgan. Mart oyida bu raqam 1000% ga oshdi. Hozirda har kuni kamida bitta askar iste’foga chiqish uchun yordam so’ramoqda.
Albatta, 1,3 million amerikalik harbiylar orasida ommaviy iste’folar kuzatilmagan. Biroq, askarlarning noroziligi va ruhiy beqarorligi urush natijasiga ta’sir qilmadi.
Harbiylikni tark etmoqchi bo‘lgan askarlar siyosiy yetakchilar Eronga qarshi urush sabablarini tushuntira olmayapti, deb hisoblaydi. Erondagi maktabga hujum ham harbiylarning noroziligiga sabab bo‘ldi.
Xalqaro Amnistiya inson huquqlari tashkiloti Eronning Minob tumanidagi Shajaray Toiba maktabining kamida 170 kishining hayotiga zomin bo‘lgan bomba portlatilishi uchun Qo‘shma Shtatlar mas‘ul deb hisoblaydi. Xalqaro tashkilotlar xulosasiga ko‘ra, AQSh harbiylari bu hujumda asosan bolalar o‘limiga sabab bo‘lgan “Tomaxavk” raketalaridan foydalangan.
“Shajarai Toiba” maktabi 28 fevral kuni bombalangan edi. Maktab soatlarida rejalashtirilgan hujumda kamida 170 nafar o‘quvchi va o‘qituvchi halok bo‘ldi, maktab binosi butunlay vayron bo‘ldi.
AQSh hukumati, xususan prezident Tramp bu fojia uchun javobgarlikni o’z zimmasiga olishdan bosh tortmoqda. AQSh harbiylari ichida bu vaziyatdan norozilik ovozlari bor.
Faxriylar Qo’shma Shtatlar Iroq va Afg’onistonga o’xshash qimmat va uzoq davom etgan harbiy mojaroga aralashib qolganidan qo’rqishadi.
Amerikaning Eronga qarshi harbiy kampaniyasi bir oy ichida 27 milliard dollardan oshdi. Xarajatlar har kuni ortib bormoqda.
Yaqinda Tramp ma’muriyatining yuqori razvedka xizmati xodimi, Milliy aksilterror markazi direktori Jo Kent Oq uyning Eronga qarshi urushiga norozilik sifatida iste’foga chiqdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, Eron Qo‘shma Shtatlar uchun to‘g‘ridan-to‘g‘ri tahdid emas, prezident Tramp urushni kuchli Amerika lobbisi ta’sirida va Isroil bosimi ostida boshlagan.
Eron bilan urush boshlanganidan keyin jahon energetika bozorida narxlarning keskin o’sishi kuzatildi. Prezident Tramp bir tomondan jahon energetika bozoridagi narxlarning oshishi, ikkinchi tomondan Amerika jamoatchiligi va isyonchi kuchlarning bosimi tufayli yakuniy maqsadga erishilmagan bo‘lsa-da, urushdan chiqish yo‘lini qidirayotgani aytiladi.
Qolaversa, Eron bilan urush Qo’shma Shtatlar xalqaro maydonda asosan yakkalanib qolganini ko’rsatdi. Hatto Shveytsariya kabi ittifoqchilar ham Eron bilan urush tufayli AQShga qurol eksport qilishni taqiqlagan.
Dunyodan
Prezident Trampning Eron haqidagi ijobiy fikrlari ortidan neft va gaz narxi keskin tushib ketdi
AQSh prezidenti Donald Tramp so‘nggi ikki kun ichida Eron bilan “juda yaxshi va samarali muzokaralar olib borilgani” haqida bayonot berdi.
Prezident Tramp muzokaralar bir hafta davom etishi kutilayotganini aytdi. Natijada Pentagonga Eron elektr stansiyalari va energetika infratuzilmasiga hujumlarni besh kunga kechiktirish topshirildi.
Bloomberg agentligiga ko‘ra, prezident Trampning so‘zlaridan keyin Brent markali neft narxi 14 foizga tushib ketgan. Shu bilan birga, Yevropada benzin narxi 9,3 foizga tushdi.
Maskat va Toshkent oʻrtasida toʻgʻridan-toʻgʻri reyslar 1-iyun kuni boshlanishi rejalashtirilgan
Tramp jamoasi neft narxi 200 dollarga chiqishiga tayyorlanmoqda
Maskat va Toshkent oʻrtasida toʻgʻridan-toʻgʻri reyslar yoʻlga qoʻyiladi.
-
Siyosat3 days agoIslom bank ishi anʼanaviy foizlarga asoslangan modellardan nimasi bilan farq qiladi?
-
Jamiyat2 days agoO‘zbekistonda taksichilarni aldashning yangi firibgarlik usuli fosh etildi
-
Dunyodan2 days ago
Prezident Tramp Eronga Hormuz boʻgʻozini ochish uchun 48 soat vaqt berdi
-
Dunyodan2 days ago
Eron tarixidagi eng katta banknotalar muomalaga chiqariladi
-
Jamiyat5 days ago
Shavkat Mirziyoyev O‘zbekiston xalqini hayit bilan tabrikladi
-
Jamiyat19 hours ago
O‘zbekistonliklar qaysi mamlakatlarga eng ko‘p safar qilmoqda (top-10)
-
Mahalliy3 days ago
Aviaparvozning yagona qurboni” filmi taqdim etildi
-
Dunyodan5 days agoAfsonaviy aktyor va jang san’ati ustasi Chak Norris vafot etdi