Lise Doucet bosh xalqaro muxbir

Reuters

Eron hukmdorlari 1979 yilgi Eron inqilobidan keyingi eng jiddiy muammoga duch kelishmoqda.

Ular endi misli ko’rilmagan miqyosda javob berishmoqda, shiddatli xavfsizlik choralari va oldingi inqirozlarda ko’rilmagan miqyosda Internetni deyarli to’xtatish.

Bir paytlar rejimga qarshi g’azab g’azabiga to’lgan ko’plab ko’chalar endi jim bo’la boshladi.

“Juma kuni u juda gavjum edi – aql bovar qilmaydigan olomon – va ko’plab otishmalar bo’ldi. Keyin shanba oqshomida ancha va ancha tinchroq bo’ldi”, dedi Tehronlik BBC Forsga.

Eronlik jurnalistlardan biri shunday deb esladi: “Siz hozir tashqariga chiqish uchun o’lishni xohlashingiz kerak edi”.

Bu safar ichki tartibsizliklar tashqi tahdidlar bilan yanada kuchaydi, prezident Tramp Eron va Isroil oʻrtasidagi 12 kunlik urush davomida AQSh muhim yadroviy obʼyektlarga hujumlar uyushtirganidan 7 oy oʻtib, uning rejimini zaiflashtirganidan keyin bir necha bor harbiy harakatlar bilan tahdid qildi.

Ammo Amerika yetakchilari tez-tez ishlatib turadigan o‘xshatishni ishlatadigan bo‘lsak, Eronga “boshqa karta” bergan bo‘lardi.

Prezident Tramp endi Eron hukumatini muzokaralar stoliga qaytishga chaqirayotganini aytdi.

Ammo Eronning hech qanday ustunligi yo’q. Prezident Tramp uchrashuv oldidan biror chora ko‘rishi kerak bo‘lishi mumkinligini aytdi. Muzokaralarning o’zi bu tashvishdan barcha qaynoq issiqlikni yo’q qila olmaydi.

Eron esa AQShning bu teokratiyaning strategik doktrinasining markazidagi qizil chiziqlarni kesib o‘tuvchi ekstremistik talablarga, jumladan yadroviy boyitishni nolga kiritishga bo‘ysunmaydi.

Ayni damda qanday bosim bo’lishidan qat’i nazar, Eron yetakchilari yo’lni o’zgartirishidan darak yo’q.

Morg videosida Eron hukumatining zo‘ravonlik bilan bostirilishi ko‘rsatilgan

“Ularning moyilligi politsiyaga, shu lahzadan omon qolishga va bu yerdan qayerga borishni aniqlashga harakat qiladi”, dedi Vali Nasr, “Eronning buyuk strategiyasi” muallifi, Jon Xopkins ilg‘or xalqaro tadqiqotlar maktabi professori.

“Ammo Qo’shma Shtatlar, Isroil, sanksiyalar va boshqalar bilan munosabatlarni hisobga olsak, eronliklar norozilik namoyishlarini bostirgan taqdirda ham ularning hayotini yaxshilash uchun ko’p imkoniyatlar mavjud emas”.

Bu hafta Eron va kengroq mintaqaning navbatdagi harbiy hujumni boshlashi yoki yo’qligini aniqlashi mumkin. O‘tmishdagidek norozilik namoyishlarini kuch bilan bostirishdimi?

Eron Tashqi ishlar vaziri Abbos Aragchi bugun Tehrondagi diplomatlarga “hozirda vaziyat butunlay nazorat ostida”, dedi.

Tashqarida, yorqin quyosh nurida Tehron ko’chalari olomonga to’lib, hukumatni namoyishchilardan ko’chalarni qaytarib olishga chaqirdi.

Keng qamrovli aloqa o’chirilganidan besh kun o’tib, Starlink sun’iy yo’ldosh terminallari, Eron texnologik ijodi va jasorati orqali dunyoda bundan ham dahshatli manzaralar tarqalmoqda.

Shifokorlarning qurbonlar bilan to’lib-toshgan shifoxonalar haqidagi ma’lumotlari, qora tanlilarning jasad sumkalarining uzun qatorlari bilan qoplangan ochiq o’likxonalarning dahshatli tasvirlari va BBCning Forscha stansiyasi jurnalistlariga zarba va dahshatni ifodalovchi audio yozuvlar.

Raqamlar oshadi. Olti oydan ko’proq davom etgan 2022 va 2023 yillardagi tartibsizliklarning so’nggi to’lqinida inson huquqlari guruhlari 500 ga yaqin o’lim va 20 000 dan ortiq hibsga olishni qayd etdi. Bu safar, bir necha hafta ichida halok bo’lganlar soni allaqachon ancha yuqori, hozirgacha 20,000 dan ortiq odam hibsga olingani haqida xabar berilgan.

Hukumat xunrezlikni inkor etmayapti. Davlat televideniyesi, shuningdek, vaqtinchalik o‘likxona suratlarini ham namoyish etib, ayrim namoyishchilar o‘ldirilganini tan oldi.

Eron ko‘chalari yonmoqda. G‘azab kuchayishi bilan hukumat binolariga o‘t qo‘yildi. Bu rejim ramzlari bo‘lsa-da, jamoat mulkiga hujumlar hukumat tomonidan “terrorchilar va isyonchilar” ishi sifatida ayblanmoqda.

Bu safar huquqiy til ham qattiqroq, ya’ni “buzg‘unchilar”ga “Xudoga qarshi urush olib borish” aybi qo‘yiladi va o‘lim jazosi kutiladi.

Hukumat mamlakatdagi zo’ravonliklar uchun asosiy aybni tashqi dushmanlarga yuklaydi (Isroil va AQShning kod nomlari). Bu safar ularning ayblovlari, shuningdek, o’tgan yilgi 12 kunlik urush paytida Isroilning Mossad xavfsizlik agentligining kirib borishi bilan bog’liq.

Eronda har safar yangi tartibsizliklar boshlanganda ham xuddi shunday savollar beriladi. Bu noroziliklar qanchalik keng tarqalgan? Ko’cha va maydonlarga kim chiqyapti? Rasmiylar qanday javob beradi?

AFP (Getty Images orqali)

Rasmiylar bir necha hafta davom etgan norozilik namoyishlaridan so‘ng Eron ustidan nazoratni tiklashga harakat qilmoqda

Ushbu so’nggi to’lqin ko’p jihatdan o’ziga xosdir.

Bu juda oddiy tarzda boshlandi. 28 dekabr kuni Tehronda import qilinadigan elektron mahsulotlarni sotuvchi savdogarlar valyuta kursining to‘satdan qulashidan larzaga keldi. Ular o’z do’konlarini yopdilar, ish tashlashdi va bozorning boshqa ishtirokchilarini ham shunday qilishga undadilar.

Hukumatning dastlabki munosabati tez va murosaga keldi. Prezident Massud Pezeshkian buni “qonuniy talab” deb tan oldi va inflyatsiya deyarli 50 foizga ko’tarilgan va zaif valyuta odamlarning og’ir hayotiga putur etkazgan mamlakatda istiqbolli muloqotni va’da qildi.

Og’riqni engillashtirish uchun har bir kishining bank hisobiga taxminan 7 dollar (5 funt sterling) miqdorida yangi oylik nafaqa darhol kiritildi.

Ammo narx yanada oshdi. Xavotir to’lqini kuchaydi.

Uch haftadan kamroq vaqt o’tgach, eronliklar iqtisodiy va siyosiy o’zgarishlarni talab qilib, kichik, qashshoq qishloq shaharlaridan tortib yirik shaharlargacha yurishni boshladilar.

Hozircha tez va oson tuzatish mavjud emas. Bu tizim.

Eron yillar davomida qo’llanilgan xalqaro sanktsiyalar, noto’g’ri boshqaruv va korruptsiyadan chuqur g’azab, ijtimoiy erkinliklarni cheklash va G’arb bilan uzoq davom etgan mojaroning bahosidagi achchiqlanish tufayli parchalanib bormoqda.

Ammo hozircha markaz o’zini ushlab turganga o’xshaydi.

Vashingtondagi Karnegi jamg’armasining katta ilmiy xodimi Karim Sadjadpur, “To’liq qulashning hali ham etishmayotgan eng muhim elementi shundaki, zolimlar endi rejimdan naf ko’rmaslikka qaror qildilar va endi buning uchun o’ldirishga tayyor emaslar”.

Bu inqiroz boshlanishidan oldin Eron hukmron sinfidagi eng qudratli aktyorlar asosiy masalalarda keskin ikkiga bo’lingani ma’lum edi. Qo’shma Shtatlar bilan yangi yadroviy kelishuv bo’yicha noxush muzokaralarni qayta boshlash kerakmi va qanday qilib, G’azo urushi paytida uning harbiy ishonchli vakillari va siyosiy hamkorlari jabrlanganidan keyin strategik to’siqni qanday tiklash kerak.

Ammo tizim, bu tizimning omon qolishi hamma narsadan muhimroqdir.

Yakuniy hokimiyat hali ham kasal 86 yoshli oliy rahnamo Oyatulloh Xomanaiyga tegishli, biroq u o‘zining ishonchli himoyachilari, jumladan, hozirda Islom Respublikasi iqtisodiyoti, siyosati va xavfsizligi ustidan hukmronlik qilayotgan Islom inqilobi qo‘riqchilari korpusi (IRGC) bilan o‘ralgan.

Ma’lumki, prezident Trampning deyarli har kungi tahdidlari diqqat markazida bo’lgan. Bu, shuningdek, tashqi aralashuvning ta’siri haqida keng tarqalgan mish-mishlarni keltirib chiqardi.

Harbiy harakatlar namoyishchilarni ruhlantirishi mumkin. Bundan tashqari, teskari ta’sir ko’rsatishi mumkin.

“Asosiy samara elita hamjihatligini mustahkamlash va zaiflik kuchaygan bir paytda rejim ichidagi yoriqlarni cheklash bo’ladi”, dedi Londonda joylashgan Chatham House tadqiqot markazining Yaqin Sharq va Shimoliy Afrika dasturi rahbari Sanam Vakil.

Reuters

Eronning sobiq shohining o‘g‘li Rizo Pahlaviy ham AQSh aralashuviga chaqiruvchilar orasida.

Eronliklar orasida Prezident Trampni aralashishga chaqirayotgan eng baland ovozlardan biri bu sobiq valiahd shahzoda Rizo Pahlaviy bo’lib, uning otasi 1979 yilgi Islom inqilobida Eron shohi sifatida ag’darilgan. Biroq, uning Isroil bilan yaqin aloqalar o’rnatishga chaqiruvi bahsli.

Tinchlik uchun Nobel mukofoti sovrindori, Eronda qamoqda qolayotgan Narges Muhammadiydan tortib, mukofotga sazovor bo’lgan kinorejissyor Jafar Panahiygacha, ba’zi ovozlar o’zgarish tinch yo’l bilan bo’lishi va ichkaridan kelishi kerakligini ta’kidlaydi.

Hozirgi tartibsizliklar sharoitida Pahlaviy bu qo’zg’olonni faollashtirish va unga shakl berishga yordam berish qobiliyatini ko’rsatdi. Uning o’tgan hafta boshida bir ovozdan qo’shiq aytishga chaqirishi ko’proq odamlarni qishki sovuqqa jalb qilgan ko’rinadi.

Uning qo’llab-quvvatlashining chuqurligini bilishning iloji yo’q va bu chuqur o’zgarishga intilish ba’zi odamlarning tanish ramzlarga yopishib olishiga sabab bo’ladimi yoki yo’qligini bilish mumkin emas. Eronning inqilobdan oldingi sher va quyosh tasvirlangan bayrog‘i yana ochildi.

Pahlaviy monarxiyani tiklashga emas, balki demokratiyaga o‘tishga boshchilik qilishga urinayotganini ta’kidlaydi. Ammo shu paytgacha u Eronning boʻlingan diasporasini birlashtirgan shaxs boʻlmagan.

Eronliklar, jumladan, hukmron ulamoni qo‘llab-quvvatlovchilar ongiga qulash, tartibsizlik va iqtisodiy qiyinchiliklardan qo‘rqish hamon og‘irlik qilmoqda. Ba’zilar inqilob emas, balki islohot haqida o’ylaydi.

Tarix bizga ehtiros va kuch ko’chada uchrashganda, yuqoridan va pastdan o’zgarishlar yuz berishi mumkinligini o’rgatadi. Bu har doim oldindan aytib bo’lmaydigan va ko’pincha xavfli.

Source link