Dunyodan
Tramp Ikkinchi jahon urushidan keyingi barcha prezidentlarga qaraganda dunyo tartibini ko’proq silkitmoqda
Lise Doucet bosh xalqaro muxbir
Reuters
Seshanba kuni Trampning ikkinchi prezidentlik muddatiga bir yil to‘ldi.
Birinchi kuni u butun dunyo e’tiborini tortdi.
O’tgan yilning shu kuni, ikkinchi muddatining boshida, qishki sovuq Vashington kunida prezident Donald Tramp o’zining inauguratsion nutqini “Bizning yo’limizga hech narsa to’sqinlik qilmaydi” deb yakunlab, gulduros qarsaklar oldi.
Dunyo etarlicha e’tibor bera olmadimi?
Uning nutqida 19-asrning “Ochiq taqdir” ta’limotiga, ya’ni Qo’shma Shtatlar o’z hududini kengaytirish va Amerika ideallarini butun qit’a bo’ylab tarqatish uchun Xudo tomonidan tayinlanganligi haqidagi g’oyaga havolalarni o’z ichiga oladi.
Shu payt u Panama kanalini ko‘rdi. Prezident Trump, “Biz uni qaytarib olamiz”, deb e’lon qildi.
Endi xuddi shu deklaratsiya mutlaq qat’iyat bilan bildirilmoqda va Grenlandiyaga qaratilgan.
“Biz bunga ega bo’lishimiz kerak” – bu yangi mantra. Og’ir xavf lahzasida bu qo’pol uyg’onish.
AQSh tarixi oqibatli va ziddiyatli AQSh bosqinlari, ishg’ollari va hukmdorlar va rejimlarni ag’darish uchun yashirin operatsiyalari bilan to’lib-toshgan. Ammo o’tgan asrda Amerikaning hech bir prezidenti azaliy ittifoqdosh mamlakatni egallab olib, uni xalq irodasiga qarshi boshqaraman deb tahdid qilmagan.
Hech bir Amerika yetakchisi siyosiy me’yorlarni bunchalik shafqatsizlarcha buzmagan va Ikkinchi jahon urushidan keyingi jahon tartibini asos qilib olgan uzoq yillik ittifoqlarga tahdid solmagan.
Eski qoidalar jazosiz buzilayotganiga shubha yo’q.
Hozirda, ehtimol, Qo‘shma Shtatlardagi eng “o‘zgartiruvchi” prezident sifatida ta’riflanayotgan janob Trampni mamlakatdagi va xorijdagi tarafdorlari olqishladi, butun dunyo poytaxtlarida ayniqsa hushyorlik, Moskva va Pekinda esa qat’iy sukunat.
Fransiya prezidenti Emmanuel Makron Davos iqtisodiy forumi sahnasida Trampning ismini tilga olmay turib, “Bu xalqaro huquq oyoq osti qilinadigan va eng kuchli qonun yagona ahamiyatga ega bo‘lgan qoidalarsiz dunyoga o‘tish davri”, dedi.
EPA/Shutterstock
Fransiya prezidenti Emmanuel Makron seshanba kuni Jahon iqtisodiy forumida nutq so‘zladi, biroq prezident Trampga to‘g‘ridan-to‘g‘ri murojaat qilishdan qochdi.
Og’riqli savdo urushi ehtimolidan xavotirlar kuchaymoqda, hatto ba’zilar, agar eng yomon stsenariyda AQShning yuqori qo’mondoni Grenlandiyani kuch bilan egallab olishga urinsa, 76 yillik NATO harbiy ittifoqi endi xavf ostida qolishi mumkin, deb qo’rqishadi.
Trampning himoyachilari urushdan keyingi ko‘p tomonlama tartiblarga qarshi uning “Birinchi Amerika” siyosatini qo‘llab-quvvatlash uchun kuchlarni birlashtirmoqda.
BBC News Hour dasturida Grenlandiyaning bosib olinishi Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomini buzadimi, degan savolga respublikachi qonunchi Rendi Fine shunday dedi: “Menimcha, Birlashgan Millatlar Tashkiloti dunyodagi tinchlik tarafdori sifatida ayanchli muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Ochig’ini aytganda, Birlashgan Millatlar Tashkiloti qanday fikrda bo’lishidan qat’i nazar, balki to’g’ri ish buning aksini qilishdir”.
Janob Fine o’tgan hafta Kongressga Grenlandiyani qo’shib olish va davlat vakolatlari to’g’risidagi qonun deb nomlangan qonun loyihasini taqdim etdi.
Trampning yo’lida hech narsa to’sqinlik qilmasa, Amerikaning xavotirli ittifoqchilari qanday munosabatda bo’lishadi?
Bu ibora o’tgan yil davomida Amerikaning oldindan aytib bo’lmaydigan prezidenti va bosh qo’mondoni bilan qanday qilib eng yaxshi munosabatda bo’lish kerakligi haqidagi diplomatik burilishlar va o’zgarishlarga boy bo’ldi.
“Biz uni jiddiy qabul qilishimiz kerak, lekin tom ma’noda emas”, – deydi suhbat orqali hamma narsani hal qilish mumkin, deganlarning ovozi.
U Rossiyaning Ukrainadagi zo’ravon urushiga Yevropa bilan yagona javob berishga urinishida faqat bir nuqtaga qadar ishladi.
Prezident Tramp haftadan haftaga tez-tez Rossiyaga yaqinroq pozitsiyalardan burilib, keyin Ukraina tomon buriladi va keyin yana Rossiya orbitasiga aylanadi.
“U ko’chmas mulk mag’li”, deydi Trampning maksimalistik pozitsiyalari uning Nyu-Yorkdagi ko’chmas mulk kunlaridagi tranzaksiya strategiyalarini aks ettiruvchi.
Uning Eronga qarshi takroriy harbiy harakatlar tahdidi buning aks-sadosiga ega, ammo hozirda uning gavjum stolida harbiy imkoniyatlar saqlanib qolayotgani aniq.
Prezident Trampning taktikasi haqida qayta-qayta so’ralganda, AQSh Davlat kotibi, bosh diplomat Marko Rubio shunday deb tushuntiradi: “U an’anaviy siyosatchi kabi gapirmaydi.” “U shunday deydi va u shunday qiladi”, – bu uning oldingi amaldorlarini yomon faoliyati uchun masxara qilgan prezident uchun eng yaxshi maqtovidir.
Rubio Prezident Trumpning Grenlandiyaga tahdidlarini to’xtatishga harakat qilayotgan asosiy ovozlardan biri bo’lib, u ulkan strategik muz qatlamini bosib olish o’rniga uni sotib olishni xohlayotganini ta’kidladi.
Uning taʼkidlashicha, prezident Tramp oʻzining birinchi prezidentlik muddatidan beri Xitoy va Rossiya tahdidlariga qarshi turish uchun dunyodagi eng katta orolni sotib olish imkoniyatlarini oʻrganib chiqdi.
Ammo prezident Trampning qo‘rqitish taktikasini, jamoaviy harakatlarni mensimaslikni va kuch to‘g‘ri ekanligiga ishonishni inkor etib bo‘lmaydi.
The Economist bosh muharriri Zanni Minton Beddoes, “U bitim tuzuvchi va shafqatsiz hokimiyat va mafiya uslubidagi hokimiyat odami” dedi.
“U ittifoq manfaatlari haqida qayg’urmaydi, u Amerika g’oyasini g’oya yoki qadriyatlar to’plami sifatida ko’rmaydi. U bunga umuman ahamiyat bermaydi.”
Va u buni yashirmaydi.
“NATO Rossiya yoki Xitoy tomonidan umuman qo’rqmaydi. Biroz ham qo’rqmaydi”, dedi Tramp shu oy boshida New York Times gazetasiga bergan keng ko’lamli intervyusida. “Biz juda qo’rqamiz.”
Xavfsizlik muammosi bo’lsa, Qo’shma Shtatlar Grenlandiyada allaqachon qo’shinlariga ega va 1951 yilgi kelishuvga binoan ko’proq qo’shin yuborishi va ko’proq bazalar ochishi mumkin.
“Men unga egalik qilishim kerak”, dedi Tramp ochiqchasiga.
Va u tez-tez aytadi: ”Menga g’alaba qozonish yoqadi.’
O’tgan yil davomida uning siyosatini o’zgartirishi hayratlanarli bo’ldi.
Reuters
Kopengagendagi do‘konlarda AQShning Daniyaning yarim avtonom hududi Grenlandiyani bosib olishiga norozilik bildirgan mahsulotlar paydo bo‘ldi.
May oyida Saudiya Arabistoni poytaxti Ar-Riyodda uning ikkinchi muddatdagi birinchi xorijiy safaridagi katta nutqi qanday hayajonli kutib olinganini kuzatgan edik.
Prezident Tramp amerikalik “interventsionistlar”ni “o’zlari tushunmaydigan murakkab jamiyatlarni qurganidan ko’ra ko’proq mamlakatlarni vayron qilishda” aybladi.
Xabarlarga ko’ra, Isroil iyun oyida Eronga hujum qilganida, prezident Tramp Isroil Bosh vaziri Benyamin Netanyaxuni Tehronga qarshi harbiy tahdidlar bilan diplomatiyani xavf ostiga qo’ymaslik haqida ogohlantirgan.
Hafta oxiriga kelib, Isroil yuqori darajadagi yadro olimi va xavfsizlik boshlig’ini muvaffaqiyatli o’ldirganini ko’rib, Prezident Trump, “Menimcha, bu juda katta yutuq”, dedi.
“Aqlli yuvish” bu bir necha oy oldin Financial Times’dan Edvard Lyus tomonidan Prezident Trampning butun dunyo bo’ylab muloyim tasvirini tasvirlash uchun yaratilgan ibora bo’lib, uning ostonasiga yaltiroq sovg’alar va zarhal maqtovlar bilan tushayotgan rahbarlar uni o’z tomoniga tortishga urinishgan.
“Trampning himoyachilari – haqiqiy dindorlardan ancha ko’p olomon – uning siyosati aql-idrok va izchil bo’lishi uchun kechayu kunduz ishlamoqda”, deb yozadi Lyus o’zining so’nggi maqolasida.
Reuters
Prezident Tramp 2025-yil may oyida Saudiya Arabistoni valiahd shahzodasi Muhammad bin Salmon bilan Ar-Riyodda uchrashgan.
O‘tgan yilning oktyabr oyida dunyo yetakchilari Misrning Qizil dengiz bo‘yidagi Sharm ash-Shayx kurortida yig‘ilib, uning “3000 yil ichida” ilk bor “Yaqin Sharqqa nihoyat tinchlik keldi” degan jarangdor bayonotini nishonlash uchun yig‘ilganda bu kayfiyat to‘liq namoyon bo‘ldi.
Uning tinchlik rejasining birinchi muhim qadami G’azoda juda zarur bo’lgan o’t ochishni to’xtatish va isroillik garovga olinganlarni zudlik bilan ozod qilish bilan yakunlandi.
Aynan Trampning kuchli diplomatiyasi Netanyaxu va XAMASni kelishishga majbur qildi. Bu faqat Tramp amalga oshirishi mumkin bo’lgan katta muvaffaqiyat edi.
Ammo afsuski, bu tinchlik tongi emas edi. U erda hech kim sokin qismlarni baland ovozda aytmadi.
O’tgan yili Prezident Trampning yondashuvi aniq taqdir sifatida belgilandi. Bu yil 19-asr boshidagi Monro doktrinasi Venesuela bosqinidan keyin “Donro doktrinasi” sifatida yangilandi.
Prezident Tramp endi Amerika bizning manfaatlarimizni himoya qilish uchun o’z hovlimizda va undan tashqarida o’z xohishiga ko’ra harakat qilishi mumkinligiga ishonadigan ehtirosli tarafdorlar jamoasi tomonidan qo’llab-quvvatlangan ushbu mamlakatga egalik qiladi.
Reuters
Oktyabr oyida Bosh vazir Benyamin Netanyaxu Oq uyda prezident Trampni Isroilning “eng katta do‘sti” deb atagan edi.
Uni ba’zan izolyatsiyachi, ba’zan esa interventsionist deb atashadi. Ammo uni hokimiyatga qaytargan shior doimo o‘sha yerda qoladi: “Amerikani yana buyuk qiling”.
Va uning Norvegiya Bosh vaziri Jonas Gare Stoerga yozgan maktubi uning bu yilgi tinchlik bo’yicha Nobel mukofotini qo’lga kirita olmaganidan doimiy g’azabini ta’kidladi.
“Men endi faqat tinchlik haqida o’ylashga majbur emasman va tinchlik har doim norma bo’lib qolsa-da, endi men Amerika uchun nima yaxshi va mos ekanligi haqida o’ylay olaman”, dedi Tramp Storega.
Norvegiya tashqi ishlar vaziri Espen Vald Eyde men bu lahza haqida so’raganimda, “Bu Skandinaviyalik bo’lish uchun yaxshi kun”, dedi diplomatik tarzda.
Norvegiya Grenlandiya va Daniyani mudofaa qilishda va Arktikadagi kollektiv xavfsizligida muzdek va xotirjam.
Evropaning reaktsiyasi bu sirpanchiq siyosiy muz ustida yoyilgan.
Prezident Makron Yevropa Ittifoqining “savdo bazuka”sidan qarama-qarshi bojlar joriy etish va blokning foydali bozorlariga kirishni cheklash uchun foydalanishga va’da berdi.
Amerika prezidentining Yevropadagi eng yaqin ittifoqchilaridan biri, Italiya Bosh vaziri Giorgia Meloni “tushunish va tushunmovchilik muammosi” haqida noaniq gapirdi.
Grenlandiyaning hududiy yaxlitligini qat’iy va oshkora himoya qilgan Britaniya Bosh vaziri Key Starmer o’tgan yil davomida o’rnatgan kuchli shaxsiy aloqalarini javob tariflaridan qochib, himoya qilmoqchi.
Reuters
Ser Keir Starmer janob Tramp bilan ikkinchi prezidentlik muddati boshlanganidan beri samimiy munosabatlarni saqlab kelmoqda.
Prezident Trump eski siyosiy taktikani qo’llab, uni o’z tomoniga qo’yishga urinib, rahbarlardan olgan shaxsiy xabarlarini joylashtirganda qo’lqoplar o’chirildi.
“Qo’shma Shtatlarga qaytishdan oldin payshanba kuni Parijda birga kechki ovqatlanaylik”, deb taklif qildi Frantsiya prezidenti, lekin “Grenlandiyada nima qilayotganingizni tushunmayapman” deb so’radi, boshqa tashqi siyosatdagi muvaffaqiyatlar maqtovga sazovor bo’ldi.
O’tgan yili Eron-Isroil o’rtasidagi 12 kunlik urush paytida qattiq javob bergani uchun bir vaqtlar Trampni “dada” deb atagan NATO Bosh kotibi Mark Rutte: “Men u bilan uchrashishni intizorlik bilan kuta olmayman” deb yozgan.
NATO rahbari “papa” Trampning Isroil-Eron mojarosini hal qilganini olqishladi
Rutte va boshqalar prezident Trampning NATO a’zolarini so’nggi yillarda mudofaa xarajatlarini sezilarli darajada oshirishga majbur qilishda aniq tahdidlarini ayblamoqda.
Prezident Trampning ogohlantirishi uning birinchi muddatidan boshlangan bo‘lib, AQShning avvalgi prezidentlari talab qilgan va NATO a’zolarining o‘zlari Rossiya tahdidi soyasida boshlangan tendentsiyani tezlashtirdi.
Atlantikaning narigi tomonida uzoq vaqtdan beri Amerika soyasida yashab kelayotgan davlat oʻziga xos qiyinchiliklar bilan boʻlsa-da, boshqacha yoʻl tutmoqda.
Kanada Bosh vaziri Mark Karni o’tgan hafta Xitoyga qilgan tashrifi chog’ida ”Biz dunyoni o’zimiz xohlagandek emas, shundayligicha qabul qilishimiz kerak” dedi.
Kanada yetakchisining Pekinga tashrifi, 2017-yildan beri bir necha yillik keskin keskinliklardan so‘ng birinchi bo‘lib, bu tez o‘zgarib borayotgan dunyoning yaqqol belgisi edi.
KO’RING: Kanada-Xitoy savdo munosabatlari AQShga qaraganda “ko’proq bashorat qilish mumkin”, deydi Karni
Prezident Trumpning shimoliy qo’shnisini anneksiya qilish haqidagi hayratlanarli tahdidi shu hafta ijtimoiy tarmoqdagi postida G’arbiy yarim shar, jumladan Kanada va Grenlandiyaning Amerika bayroqlari bilan o’ralganligini ko’rsatgan holda yana paydo bo’ldi.
Kanadaliklar keyingi bo’lish xavfi borligini bilishadi.
Markaziy bankning sobiq gubernatori janob Karni o‘tgan yili Kanadaning eng yuqori lavozimiga ko‘tarilgan edi, bu esa kanadaliklarning u janob Trampni qabul qilishga eng tayyor ekaniga ishonchi tufayli kuchaygan edi.
U boshidanoq “bir dollar uchun dollar” bilan javob berdi va o’z savdosining 70% dan ko’prog’ini chegaradan janubga eksport qiladigan Kanadaning ancha kichik iqtisodiyoti uchun juda og’riqli bo’lgan javob tariflarini kiritdi.
Seshanba kuni Davosdagi chiqishi chog’ida janob Karni ham bu qiyin chorrahani ta’kidladi.
“Amerika gegemonligi, xususan, jamoat tovarlari, ochiq dengiz yo’llari, barqaror moliyaviy tizim, jamoaviy xavfsizlik va nizolarni hal qilish asoslarini qo’llab-quvvatlashga yordam berdi”, dedi u va ochiqchasiga “biz o’tish davri emas, balki uzilishlar o’rtasidamiz” dedi.
Chorshanba kuni Prezident Tramp butun dunyo kuzatadigan minbarda nutq so‘zlashi rejalashtirilgan.
Shu oy boshida New York Times gazetasining uni nima to‘xtata olishi mumkinligi haqidagi savoliga Tramp “Mening axloqiy hissiyotim, o‘z yuragim. Bu meni to‘xtata oladigan yagona narsa”, deb javob berdi.
Aynan shu narsa ittifoq kuchlari qo’shinlarining orqasida uni ishontirishga, xushomad qilishga va fikrini o’zgartirishga majbur qilishga harakat qilmoqda.
Bu safar ular muvaffaqiyat qozona oladimi yoki yo’qmi, hozircha noma’lum.