Turk dunyosi
Prezident Erdog’an Turkiyada ko’proq chaqaloq tug’ilishini xohlaydi. Bir nechta ota-onalar tinglashadi.
Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdo‘g‘an tug‘ilishni nazorat qilishni “xiyonat”, Turkiyada tug‘ilish darajasining kamayishini esa “falokat” deb atadi.
Turkiyaning yetakchi siyosatchisi sifatidagi 23 yillik faoliyati davomida u turklarni koʻproq farzand koʻrishga undab, otasi boqadigan, onasi uyda oʻtirgan anʼanaviy oilalarni ragʻbatlantirib, kamida uch farzandni tarbiyalagan.
“Nega hech bo’lmaganda to’rt-beshta farzand ko’rmaysiz?” Janob Erdo’g’an yaqinda aytdi. Ko’proq tug’ilish Turkiyaga “kelajakka kuchliroq o’tishga” imkon beradi, dedi u.
Uning ovozi ishlamayapti.
Turkiyada tug’ilishning umumiy koeffitsienti yoki ayolning o’rtacha farzand ko’rishi kutilayotgan o’rtacha soni o’n yildan ortiq vaqtdan beri pasayib bormoqda. Hozir aholini migratsiyasiz barqaror ushlab turish uchun zarur bo’lgan 2,1 dan ancha past, uni ko’paytirish esa kamroq.
Demograflar aholi sonining kamayishiga sabab bo‘luvchi omillar sifatida dunyo mamlakatlari uchun umumiy bo‘lgan omillarni, jumladan, urbanizatsiya, turmush tarzining o‘zgarishi va oliy ta’limning, ayniqsa, ayollar o‘rtasida tarqalishini ta’kidlamoqda.
Ular, shuningdek, janob Erdo‘g‘onning iqtisodiy siyosati bilan shakllangan iqtisodni ham ayblaydilar. Doimiy yuqori inflyatsiya va past ish haqi ko’plab oilalarni uy-joy, bolalar parvarishi va boshqa zarur narsalarni sotib olishga qiynalmoqda.
“Oziq-ovqat juda qimmat”, dedi Istanbulda yashovchi ikki farzandning onasi 41 yoshli Chigdem Akyuz.
Uning so’zlariga ko’ra, u uchinchi farzand ko’rishni hohlagan, lekin bu imkoniyatga qurbi yetmasligini his qilgan. Uning fikricha, janob Erdo‘g‘anning ko‘proq bolalar chaqiruvi haqiqatga to‘g‘ri kelmaydi.
“U koʻproq farzandli boʻlsin! Uchta farzandli boʻlsin!” deb aytadi”, – deydi u. “Bu qanday mumkin?”
Ko‘pgina mamlakatlarda, jumladan, Qo‘shma Shtatlar va Janubiy Koreyada tug‘ilish darajasi pasaymoqda, bu siyosatchilarda aholining qarishi ishchi kuchi tanqisligiga, pensiya jamg‘armalarining bankrot bo‘lishiga va iqtisodlarning zaiflashishiga olib keladi, degan xavotirlarni kuchaytirmoqda.
Ammo bu mamlakatlarning bir nechtasida janob Erdo‘g‘an kabi qudratli davlat rahbarlari bor, ular odamlarni ko‘proq farzand ko‘rishga ko‘ndirishni o‘zining shaxsiy missiyasiga aylantirgan.
Tahlilchilarga ko’ra, janob Erdo’g’on nafaqat iqtisodiy xavotirlar, balki turk jamiyatiga nisbatan konservativ islomiy qarashlarga ham tayanadi. Janob Erdo’g’anning maqsadi farzand istamagan juftliklar va LGBTQ juftliklarini xohlamagan juftlarni istisno qilishdir.
Erdo‘g‘on 2022-yilda o‘z partiyasiga yangi a’zolarni kutib olish chog‘ida keng parlament auditoriyasi oldida aytganidek, mansabga intilayotgan ayollar uchun joy cheklangan.
— Qancha farzandingiz bor? Erdog’an, parlament a’zosi Mehmet Ali Selebiga televideniye orqali savol berdi.
– Bir, – dedi janob Chalabiy.
Prezident qoshlarini chimirdi.
Selebi yonida mag‘rurlanib turgan xotiniga ishora qilib, uning martaba va fan nomzodi ekanligini aytdi.
Prezident bundan ta’sirlanmadi.
Erdo‘g‘an: “Kareya farzandli bo‘lish demakdir. “Biz raqamlarimizni ko’paytirishimiz kerak.”
Turkiyada tug’ilish darajasi dunyodagi eng past ko’rsatkichlar qatoriga kirmasa-da, tez sur’atlar bilan pasayib bormoqda. 2000-yillarning boshlarida u 2,1 dan yuqori edi, bu demograflar almashtirish darajasi deb ataydi.
Bu ko‘rsatkich oxirgi marta 2014-yilda eng yuqori cho‘qqiga chiqdi va 2017-yilda almashtirish darajasidan pastga tushdi. Hukumat statistik ma’lumotlarni e’lon qilgan so‘nggi yil bo‘lgan 2024-yilda u 1,48 darajaga yetdi.
Janob Erdo’g’an hukumati demografik vaziyatni o’zgartirishga umid qilgan holda, tug’ilishni rag’batlantirish uchun sa’y-harakatlarni boshladi. 2025 yilni “Mustahkam oila yili” deb e’lon qildi. Bu yil 2035-yilgacha davom etadigan Oila va aholi o‘n yilligi boshlandi.
Shu oyda hukumat onalar uchun 16 yoshdan boshlab 24 hafta va otalar uchun 5 yoshdan boshlab 10 kunlik otalik ta’tilini uzaytirdi. Yana bir yangi siyosat ota-onalarga birinchi farzandi tug’ilganda taxminan 110 dollar to’lash imkonini beradi. Ko‘p bolali oilalar ikkinchi farzand uchun oyiga 33 dollar, qolganlari uchun esa 110 dollar miqdorida nafaqa olishlari mumkin. Yosh juftliklar to‘y xarajatlarini qoplash uchun foizsiz kredit olishlari mumkin.
Biz suhbatlashgan ota-onalarning aytishicha, asosiy ehtiyojlar qanchalik qimmatga tushganini hisobga olsak, bu imtiyozlar oilani rejalashtirishga ta’sir qilish uchun juda kichik. Turkiyaning yillik inflyatsiya darajasi to’rt yildan ortiq vaqt davomida 30 foizdan pastga tushmadi va ba’zan 80 foizdan oshib ketdi va bu uy xo’jaliklari byudjetiga bosim o’tkazdi.
38 yoshli Zohide Erte to’rtinchi farzandi, 8 oylik bolasi uchun oyiga 110 dollar oladigan 38 yoshli Zohide Erte: “Menga faqat tagliklar kerak”, dedi. Uning boshqa bolalari rag’batlantirish dasturi boshlanishidan oldin tug’ilgan.
U uydan tashqarida ishlamaydi va kiyim-kechak fabrikasida ishlaydigan eri oyiga eng kam ish haqi – 625 dollarga yaqin maosh oladi, bu ishlayotgan turklarning yarmiga teng. O‘tgan oy Turkiyaning yetakchi kasaba uyushmasi inflyatsiya eng kam ish haqini “asosiy ehtiyojlarni qondirish uchun yetarli emas” deb aytgan edi.
Ertening farzandlari davlat maktabida bepul o’qiydi, oilaning ikki xonali kvartirasi bor, lekin u kichkina. Ota-onalar chaqaloq bilan bir xonada uxlashadi. 6 va 16 yoshli qizlarim boshqa to’shakda yotishadi. Mehmonxonada 13 yoshli o‘g‘lim uxlayapti. Ular yangilashga qurbi yetmaydi.
“Biz har oyda bir marta ovqatlanardik”, dedi u. — Hozir buni qilolmayman.
Demograflar davlat rag’batlantirishlari tug’ilish darajasiga sezilarli ta’sir ko’rsatishiga shubha bildirishdi.
Anqara ijtimoiy fanlar universiteti sotsiologi Sutay Yavuz: “Umid qilamizki, bular vaziyatni oʻzgartirmaydi.
Bugun turklar o‘zidan oldingilarga qaraganda shaharlarda yashash, oliy ma’lumotga ega bo‘lish va farzand ko‘rishdan avval o‘z karerasini boshlash istagida, dedi u. Natijada turmush qurish yoshi ortib, er-xotinning farzand ko‘rishi kamaygan.
“Yosh avlodning yangi turk oilalari bir farzandli oilaga aylanmoqda. “Mening bitta farzandim bor va ikkalamiz ishlashimiz uchun ideal bo’lar edi.”
To‘rt farzandi bor Erdo‘g‘on uzoq vaqtdan beri Turkiya fuqarolarini kamida uchta farzand ko‘rishga chaqirib keladi. Hatto oila siyosati bilan shug’ullanuvchi mansabdor shaxslar ham majburiyatga ega emaslar.
Turkiya Oila va ijtimoiy ta’minot vaziri Mahinur O’zdemir Go’ktosh ushbu maqola uchun bergan intervyusiga javob bermadi. Mart oyida televideniyega bergan intervyusida u aholi muammosini “omon qolish masalasi” deb atadi.
“Eng kuchli qal’amiz oilamizdir” degan Go’ktash, Turkiyaning 27 yil ichida tug’ilish darajasi boshqa mamlakatlarda 90 yil davom etgan bir pasayish kuzatilganini qayd etdi.
Uning ikki farzandi bor.
Janob Erdo‘g‘anning Adolat va Taraqqiyot partiyasining yuqori martabali deputati Leyla Shahin Usta The New York Times gazetasiga bergan intervyusida tug‘ilish ko‘rsatkichlarining oshishi uzoq muddatli muammo ekanligini aytdi.
“Biz yosh aholi kuchi sifatida mavjudmiz va biz buni ishchi kuchi, iqtisodiyot va hayotiylik nuqtai nazaridan saqlab qolmoqchimiz”, dedi u.
U o’zi kabi badavlat odamlar kamroq farzand ko’rishini tan oldi. Doktor siyosatchining ikki farzandi bor, u va erining o‘rnini to‘ldirish uchun yetarli, lekin aholi sonini oshirish uchun yetarli emas, deydi u.
Shunga qaramay, u boshqalarning uchta farzandi bo’lishi kerakligini aytdi.
“Odamlar mamlakat va xalq bu zarurligini anglashi kerak”, deydi u.
Janob Erdo‘g‘anning yo‘l-yo‘rig‘iga ergashgan ota-onalar hayot og‘ir ekanini aytadi.
10 va 14 yoshli ikki o’g’li va 13 yoshli bir qizi bor 39 yoshli Fatma Avsi: “Biz omon qoldik, ammo ta’tilga chiqamizmi, deb so’rasangiz, yo’q deb javob beramiz” dedi.
Uning turmush o’rtog’i elektrchi bo’lib, farzandlarini tarbiyalash uchun ishni tashlab ketgan. Oilalar davlat imtiyozlaridan foydalana olishlari uchun bolalar juda keksa.
Uning so’zlariga ko’ra, uning oilasi bir xonali eng katta kvartirada yashaydi. U va eri yotoqxona oladi. Bolalar yashash xonasidagi divanda va ikki qavatli karavotda uxlashadi.