Mahalliy
Nega Toshkentda qimmat, Surxondaryoda arzon?
O‘zbekistonda issiqxona biznesi so‘nggi yillarda jadal rivojlanyapti. Ammo bir qarashda bir xil ko‘rinadigan mahsulot nega turli hududlarda mutlaqo boshqacha tannarxga ega? Nega Toshkentda yetishtirilgan pomidor yoki bodring Surxondaryodagiga qaraganda qariyb 2,5 baravar qimmatga tushadi?
Issiqxona samaradorligiga ta’sir qiluvchi eng muhim uch omil bor, quyosh nurlanishi (insolyasiya), tashqi harorat va energiya sarfi. Aynan shu uchlik mahsulot tannarxining asosiy qismini belgilaydi.
Qish oylarida bu omillar ayniqsa keskin seziladi. Masalan, Toshkentda yanvar oyida o‘rtacha harorat +6°C atrofida bo‘lsa, Termizda bu ko‘rsatkich +10,8°C ga yetadi. Farq — atigi 4–5 daraja. Lekin bu “mayda” tafovut issiqxona iqtisodiyotida katta portlashga teng.
Chunki issiqxonada haroratni 18–22°C darajada ushlab turish kerak. Tashqi muhit qanchalik sovuq bo‘lsa, shunchalik ko‘p yoqilg‘i, gaz yoki elektr sarflanadi. Eng muhimi — bu jarayon chiziqli emas, balki geometrik o‘sishga ega. Har bir 1°C pasayish qo‘shimcha xarajatlarni keskin oshiradi.
Amaliyotda bu quyidagicha namoyon bo‘ladi:
Toshkent viloyatida 1 tonna issiqxona mahsuloti tannarxi — 11,9 mln so‘m, Surxondaryoda esa — atigi 4,9 mln so‘m. Farq qariyb 2,5 baravar.
Bu shunchaki statistika emas, balki investorlar va fermerlar uchun aniq signal. Quyosh — bepul resurs, lekin hammaga birdek teng emas.
Surxondaryo, xususan Termiz va Sherobod, O‘zbekistonda eng yuqori insolyasiya darajasiga ega hududlardan biri hisoblanadi. Bu nima degani?
Bu degani, kun davomida o‘simliklar ko‘proq quyosh nurini qabul qiladi. Fotosintez faolroq kechadi, o‘simlik tezroq o‘sadi, hosildorlik ortadi. Eng muhimi — qo‘shimcha sun’iy yoritishga ehtiyoj kamayadi. Ya’ni energiya tejaladi. Demak, tannarx pasayadi.
Surxondaryoda qishning nisbatan iliq o‘tishi issiqxona egalari uchun yana bir katta ustunlik beradi, ya’ni, isitish tizimiga yuklama kamayadi, avariya va texnik nosozliklar xavfi pasayadi va ishlab chiqarish jarayonlari uzluksiz davom etadi.
Bu omillar esa to‘g‘ridan-to‘g‘ri moliyaviy barqarorlikka ta’sir qiladi. Chunki har bir to‘xtash — bu zarar, har bir uzilish — bu bozorni boy berish demak.
Sherobod tumanida rejalashtirilayotgan 940 gektarli agropark loyihasi bejiz emas. Bu hudud tasodifan tanlanmagan — aynan yuqori insolyasiya va qulay iqlim uni strategik nuqtaga aylantirgan.
Bu loyiha amalga oshsa mahsulot tannarxi yanada pasayadi, ichki bozorda narx barqarorlashadi, eksport imkoniyatlari kengayadi.
Surxondaryo misolida bir haqiqatni anglashimiz mumkin, qishloq xo‘jaligida muvaffaqiyat faqat texnologiya yoki mehnatga bog‘liq emas. Tabiatning o‘zi — eng katta resurs.
To‘g‘ri hudud tanlansa, xarajatlar keskin kamayadi, hosildorlik ortadi va bozorda raqobatbardoshlik ta’minlanadi.