Siyosat
Markaziy bank yirik xaridlar uchun depozit to’lovlarini cheklash bo’yicha “bozor raqobatini” himoya qiladi
O‘zbekiston 1 apreldan boshlab naqd pulsiz iqtisodiyotga o‘tishga tayyorlanar ekan, bank kartalariga naqd pul qo‘yishga talab ortishi kutilmoqda. Biroq, iste’molchilar bankomat va terminallardan foydalanishda to’lovlar 3% gacha yetishi mumkinligidan xavotir bildirishdi. Markaziy bank raisining birinchi o‘rinbosari Nodir Saydulaev 27-mart kuni bo‘lib o‘tgan matbuot anjumanida ushbu xavotirlarga to‘xtalib, tartibga soluvchi organ yig‘imlar tuzilishiga aralashmasligini aytib, bu bozor raqobati masalasi ekanligini tushuntirdi.
Kelajakdagi vakolatlar ayrim toifadagi operatsiyalarni faqat naqd pulsiz shaklda amalga oshirishni talab qiladi. Bularga kommunal to’lovlarni to’lash, davlat xizmatlari, alkogol va tamaki mahsulotlarini sotib olish kiradi. Bundan tashqari, so’nggi 10 yil ichida ishlab chiqarilgan ko’chmas mulk va avtotransport vositalari bilan bog’liq barcha operatsiyalar naqd pulsiz usullardan foydalangan holda amalga oshirilishi kerak. Rasmiylarning aytishicha, asosiy maqsad shaffof iqtisodiyotga o‘tish va fuqarolar uchun to‘lov jarayonini soddalashtirishdir.
Saydulayevning ta’kidlashicha, banklar iste’molchilarga tovar va xizmatlardan bank kartasisiz foydalanishlari uchun “instant kartalar”ni joriy qilmoqda. Misol uchun, yoqilg‘i quyish shoxobchalarida kartasi bo‘lmagan mijozlarga kartani joyida rasmiylashtirish mumkin. Maqsad atrof-muhitni moslashtirish, to’lov usuli tufayli hech bir fuqaro xizmatlarsiz qolmasligi.
Brifing sessiyasida ayrim xizmatlar uchun to‘lovlarni kamaytirish masalasi ham ko‘rib chiqildi. Davlat banki ko‘chmas mulk bilan bog‘liq operatsiyalar bo‘yicha komissiyalarni maksimal 206 000 so‘m, avtomashinalarni sotish bo‘yicha komissiyalarni esa ko‘pi bilan 103 000 so‘mgacha cheklaydi. Mutasaddilarning ta’sirini tushuntirar ekan, avvallari 400 million so‘mlik uy-joy sotib olish uchun o‘rtacha 0,5 foiz (2 million so‘m) to‘lov olinadigan bo‘lsa, bundan buyon bu to‘lov ancha past bo‘lishini ta’kidladi. 2025 yilda mamlakatda taxminan 600 000 ta avtomobil va 300 000 koʻchmas mulk bilan bogʻliq bitimlar amalga oshirilganligini hisobga olsak, bu oʻzgarishlar katta hajmdagi biznesni qamrab olishi kutilmoqda.
Soliq komissiyasi raisi o‘rinbosari Jahonjir Abdiyev yangi me’yoriy-huquqiy hujjatlarning qamrovi bo‘yicha aniq raqamlarni keltirdi. Uning tushuntirishicha, 28 mingta mahsulot yoki bozordagi barcha mahsulotlarning 7 foizi ushbu talabga to’g’ri keladi. Shu jumladan 22 mingdan ortiq alkogol va tamaki mahsulotlari, yana 5 mingtasi 25 million so‘mdan ortiq. 1 apreldan boshlab ushbu mahsulotlar uchun reestrdagi naqd pul to’lovi funksiyasi o’chirib qo’yiladi. Savatingizda sigaret bo’lsa, “Naqd pul” tugmasi ishlamaydi.
Kun.uz muxbiri ushbu o‘tishni qo‘llab-quvvatlash uchun zarur bo‘lgan infratuzilmaga to‘xtalib, naqd pul olish uchun bankomatlar yo‘qligi va boshqa bank terminalida kartaga pul o‘tkazishda ko‘p yig‘im olinishini ta’kidladi. Saydulaev yana bir bor ta’kidladiki, markaziy bank xususiy bozordagi ushbu to’lovlarni tartibga solmaydi, shuning uchun mijozlar eng qulay shartlarni taklif qiladigan bankni tanlashlari kerak. Rasmiylar infratuzilmani kengaytirish zarurligini eʼtirof etib, hozirda terminallar orqali depozit va yechib olish xizmatlarini taklif qiluvchi 17 990 ta agent punktlari mavjudligini taʼkidladilar.
Va nihoyat, P2P (insondan shaxsga) o’tkazmalari monitoringi ham muhokama qilindi. Garchi bunday ma’lumotlar bo’yicha banklarga yuborilgan oldingi xat majburiy emas, balki “ixtiyoriy” deb ta’riflangan bo’lsa-da, rasmiylar bunday ma’lumotlar iqtisodiy tahlil va norasmiy iqtisodiyotni pasaytirish uchun muhim ekanligini tan oldi. Hukumat, shuningdek, uy-joy sotib olish uchun naqd pul berish tizimi kabi o’tishni rag’batlantirish uchun qo’shimcha mexanizmlarni ishlab chiqmoqda.