Dunyodan
Isroilning “kuchlanish nuqtalari” oshkor bo’ldi
Bir guruh amerikalik qonunchilar prezident Donald Tramp ma’muriyatini Isroilda yadro quroliga ega ekanligini rasman tan olishga chaqirdi.
Demokratik partiya vakillari tomonidan bildirilgan bu talab misli ko‘rilmagan voqea sifatida baholanmoqda. Zero, Vashington qariyb 60 yildan beri yahudiy davlatining ommaviy qirg‘in qurollari haqida indamay kelmoqda.
Demokratlar Davlat kotibi Marko Rubioga yo‘llagan maktubida yahudiy davlatining yadro arsenali bo‘yicha noaniqlik AQSh va Isroil Eron bilan urushayotgan bir paytda beqarorlikni yanada kuchaytirayotganini aytdi.
“Kongressning konstitutsiyaviy burchi – Yaqin Sharqdagi yadroviy muvozanat, mojaro ishtirokchilari tomonidan yuzaga keladigan beqarorlashtiruvchi tahdidlar va ma’muriyatning (AQSh hukumatini nazarda tutadi) bunday hodisadagi rejalaridan to’liq xabardor bo’lishdir. Biz bunday ma’lumotlarni olganimizga ishonmaymiz. Yadro qurolini tarqatmaslik bo’yicha rasmiy siyosat tomonlarning bir tomonda mojaroga qarshi siyosatini davom ettirishga imkon bermaydi. Sharq.” Bu Eronga ham tegishli. “Saudiya Arabistoni va mintaqadagi boshqa davlatlar oʻz qarorlarini qoʻshnilarining imkoniyatlarini tan olishga asoslaydi”, deyiladi parlamentning 30 nafar aʼzosi imzolagan maktubda.
Shu bilan birga, siyosatchilar Isroilning yadro quroli salohiyati, uranni boyitish darajasi va Eron bilan urushi ommaviy qirg‘in qurolidan foydalanishga qarshi qizil chiziq belgilab qo‘yganmi yoki yo‘qligini shubha ostiga oldi.
“Rejim Isroildan yadroviy qurol ishlatilmasligiga kafolat olganmi?” “Eron bilan bo’lgan so’nggi mojaro yoki boshqa mojarolar paytida Isroil yadro qurolidan foydalanish yoki joylashtirishni rejalashtirayotgani haqida biron bir ishora bormi?” – savol bilan arizada.
Demokratik partiyaga ko‘ra, AQSh hukumati Britaniya, Fransiya, Hindiston, Pokiston, Rossiya, Xitoy va Shimoliy Koreya yadro quroliga ega ekanligini ochiq tan oladi.
“Biz Isroildan boshqa davlatlar kabi standartlarga rioya qilinishini va AQSh hukumatidan uning potentsial yadroviy salohiyatini, ular qanday bo’lishidan qat’i nazar, ochiq muhokama qilishini talab qilamiz”, deb yozadi maktub mualliflari.
Isroil 1960-yillardan beri yadro quroliga ega boʻlsa-da, u yadro quroliga ega ekanligini rasman tan olmaslik, yadro quroli miqdorini oshkor qilmaslik kabi mavhum siyosat olib bordi.
The New York Times gazetasi 1973 yilda Isroilda 10 dan 20 tagacha yadroviy kallak borligi haqida xabar bergan edi.
1980-yillarda Isroilning yadroviy dasturi bilan shug‘ullangan olim Mordexay Vanunu mamlakatni tark etib, Britaniya matbuotiga yahudiy davlatining maxfiy dasturlari haqida intervyu berdi. Keyinchalik davlatga xiyonat qilgani uchun uzoq muddatga qamoq jazosiga hukm qilingan olim Isroilning ommaviy qirg‘in qurollari haqidagi shov-shuvli ma’lumotlarni oshkor qildi.
Hujjatlarga ko’ra, 1968 yilda Markaziy razvedka boshqarmasi AQSh prezidenti Lindon Jonsonni Isroil yadroviy qurol ishlab chiqqani haqida xabardor qilgan. Keyingi prezident Richard Nikson 1969 yilda Isroil Bosh vaziri Golda Meir bilan kelishuvga erishdi, unda Isroil yadroviy qurolga egalik qilmaslik yoki sinovdan o’tkazmaslikka rozi bo’ldi. Buning evaziga Vashington tartibga solish masalalarida bosim o’tkazishni to’xtatishga va’da berdi.
G. Mayer va R. Nikson o’rtasidagi uchrashuv. Oq uy, 1969. Foto: AP
Stokgolm Xalqaro Tinchlik Tadqiqot Instituti (SIPRI) ma’lumotlariga ko’ra, Isroil 2025 yil yanvar holatiga ko’ra taxminan 90 ta yadro kallaklariga ega.
Yadroviy tahdid tashabbusi Isroilda ushbu jangovar kallaklarni uchirishga qodir olti suv osti kemasi va 4800 dan 6500 km gacha bo’lgan masofalarga ommaviy qirg’in qurollarini yetkazib berishga qodir ballistik raketalarga ega degan xulosaga keldi.
Yadro qurollarini bekor qilish bo‘yicha xalqaro tashabbus (ICAN) hisobotida Isroil ommaviy qirg‘in quroliga ega bo‘lgan to‘qqiz davlatdan (AQSh, Xitoy, Hindiston, Rossiya, Fransiya, Buyuk Britaniya, Pokiston va Shimoliy Koreya) biri sifatida qayd etilgan.
Ko’p sonli amerikalik qonunchilarning Oq uy ma’muriyatiga Isroilning yadroviy quroli bo’yicha murojaat qilayotgani mamlakatdagi siyosiy vaziyat o’zgarib borayotganidan va AQShning Tel-Avivni so’zsiz qo’llab-quvvatlash siyosatidan norozilik kuchayib borayotganidan dalolat beradi.
“Vashington Post” gazetasining Midlberi xalqaro tadqiqotlar instituti professori Avner Koenga tayanib yozishicha, Isroilning yadroviy qurollari omma oldida muhokama qilinayotgani AQShdagi ikki yirik siyosiy partiya (Respublikachilar va Demokratlar) ma’lumotlarni oshkor etmaslik haqidagi kelishuvni buzayotganini anglatadi.
Joriy yilning 28 fevralida Isroil AQSh bilan birgalikda Eronga qarshi keng ko‘lamli urush boshladi, biroq Islom Respublikasi rejimini ag‘darish bo‘yicha dastlabki maqsad amalga oshmadi.
Yahudiy davlati uzoq vaqtdan beri Fors davlatini yadroviy qurol yaratishga urinishda ayblab keladi. Tel-Aviv qishning so‘nggi kunlarida boshlangan urushda xalqaro huquqni buzgan holda xuddi shunday da’volar bilan chiqdi.
Isroil Bosh vaziri B. Netanyaxu Eronning yadroviy tahdidi haqida yana gapiradi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti, 2012. Foto: Reuters
Urush muvaffaqiyatsizlikka uchragach, Isroil Eronga qarshi taktik yadro qurolidan foydalanishi mumkin degan taxminlar bor.
AQSh qonunchilari Oq uy ma’muriyatiga qattiq talablar qo’yayotgani ajablanarli emas. 2023-yil noyabr oyida Isroilning Quddus va madaniy meros vaziri Amikay Eliyaxu G‘azo sektorida ommaviy qirg‘in quroli hisoblangan atom bombasidan foydalanishni variant sifatida taklif qildi.
Bu bayonotga munosabat bildirgan Turkiya Prezidenti Rajab Toyyib Erdo’g’an Xalqaro Atom Energiyasi Agentligini “G’arbning erkak farzandi” Isroilning yadroviy bombaga ega yoki yo’qligini tekshirishga chaqirdi.
2024-yilda amerikalik senator Lindsi Grem Qo‘shma Shtatlar Yaponiyaga yadro quroli bilan hujum qilganini tan oldi, biroq Isroil ham shunday qilishi kerak: G‘azo sektoriga atom bombasini tashlab, urushni to‘xtatib qo‘yishi kerakligini aytdi.