Turk dunyosi
Isroil Yaqin Sharqda hukmron kuchga aylanganda Turkiya qayerda?
Turkiya Prezidenti, Adolat va Taraqqiyot (AK) partiyasi yetakchisi Rajab Toyyib Erdo‘g‘an 2026-yilning 25-fevral kuni Anqara shahrida Turkiya Buyuk Millat Majlisida AK partiya guruhi a’zolariga murojaat qilmoqda. (Rasit Aydo‘g‘on surati/Anadolu, Getty Images)
Turkiya hukumati Isroilning texnologik va razvedka kuchi hukmronlik qilgan Yaqin Sharqda an’anaviy kuch endi yetarli bo’lmasligi mumkinligini tushunmoqda.
Isroil va AQSh hujumlari boshlanganidan so‘ng Tehron uzra tutun chiqayotgan bir paytda Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdo‘g‘on ularni qoralashga shoshildi. “Hammasi Bosh vazir Netanyaxuning provokatsiyasidan keyin boshlandi”, – dedi Turkiya rahbari. “Biz chuqur qayg’u va katta tashvishni his qilamiz.” U dahshatli ogohlantirishni davom ettirdi: “Agar Xudoning irodasi bo’lsa, men Isroil bu narxni to’lashiga shubha qilmayman”.
Tasodifiy kuzatuvchi hozirda mintaqani nazorat qilish uchun Eron bilan kurashayotgan Turkiya Islom Respublikasiga hujumni olqishlaydi, deb tasavvur qilishi mumkin.
Biroq, Quddus Strategik va xavfsizlik tadqiqotlari institutining turk masalalari bo‘yicha yetakchi eksperti Hay Eitan Koen Yanalokak Turkiyaning Eronning hozirgi rejimining omon qolishidan manfaatdor ekanligini tushuntiradi.
“Turkiya hukumati hukumat oʻzgarishidan yana bir “syurpriz” boʻlishini istamaydi”, deb taʼkidlaydi Yanalokak. “Ular rejimning omon qolishidan xavotirda, chunki inqilob sodir boʻladigan boʻlsa, Turkiyaning Gʻarb va Yaqin Sharq oʻrtasidagi asosiy koʻprik sifatidagi monopoliyasi osongina yoʻq boʻlib ketishi mumkin”.
Siyosat bo’yicha ekspert Jonatan Adili ham Turkiya erkin qo’shnidan ko’ra erkin qo’shnini afzal ko’radi, degan fikrga qo’shiladi.
Adili, “Turkiya yadrosiz, kuchsiz Eronni xohlaydi. “Ular mintaqada qandaydir “zaiflashgan virus” boʻlishini xohlaydilar. Gʻarbparast va AQSh bilan hamkorlik qiladigan Eron chet el sarmoyasi uchun magnitga aylanadi va bu Turkiya iqtisodiyotiga bevosita taʼsir qiladi”.
Kurdiston Ozodlik partiyasining (PAK) eronlik kurd jangchilari 2026-yil 12-fevralda Iroqning Erbil chekkasidagi bazada mashg‘ulotlarda qatnashmoqda. (Kredit: Reuters/STRINGER)
Prezident Erdo’g’anni xavotirga soladigan eng kuchli manba kurd masalasidir. O’nlab yillar davomida Eron va Turkiya rejimlari kurdlarning millatchilik intilishlarini bostirishdan manfaatdor. Agar Eron beqarorlashsa, Turkiyaning janubiy chegarasida avtonom yoki mustaqil kurd guruhi paydo bo’lishi mumkin, Erdo’g’an buni qabul qilib bo’lmas deb hisoblaydi.
Manbalarda aytilishicha, Erdo‘g‘on va boshqa turk rasmiylari AQSh prezidenti Donald Trampga Isroilning Erondagi kurd jangarilarining Eron rejimiga qarshi qo‘zg‘olon ko‘tarishiga olib keladigan operatsiyasiga yashil rang bermaslik uchun bosim o‘tkazgan.
Adiraning ta’kidlashicha, Prezident Rajab Toyyib Erdo’g’an va Turkiya Tashqi ishlar vaziri Hakan Fidan Iroqdan kelgan kurd kuchlarining Eronga qarshi harakat qilish uchun foydalanishi borasida AQSh hukumati bilan chegara tortgan.
“Prezident Erdog’an xalqqa kurd hikoyasi bilan bog’liq “ish yopildi” dedi”,-dedi Adili. “U o’sha quti yana ochilishidan o’limdan qo’rqadi. Turkiya hukumati nuqtai nazaridan, Eronda kurdlar yoki kurdlar tomonidan qo’llab-quvvatlangan muvaffaqiyatli qo’zg’olon Turkiya, Suriya va Iroqdagi kurdlarga domino ta’sirini o’tkazadi.”
Isroilning mavjudligining qonuniyligini bekor qilish
Geosiyosiy xavf-xatar kuchaygani sari ritorika harorati ham oshadi. Prezident Erdog’an tobora diplomatiya tilidan voz kechib, “qarshilik ko’rsatish” tiliga aylandi. U yaqinda Bosh vazir Benyamin Netanyaxuni “Gitler” deb atadi va Turkiya bir qator Isroil rasmiylarini hibsga olishga order berdi.
“[Prezident Erdog’an]Isroilni “Isroil davlati” o’rniga “sionist” deb atay boshladi”, – deydi Adili. “Bu qasddan qilingan o’zgarish, Xamas, Hizbulloh va eronliklar tomonidan baham ko’rilgan yoriq chizig’ining tili. Tan olingan davlat bo’lishni to’xtatish va “sionistik loyiha”ga aylana boshlash Isroilning mavjudligining qonuniyligidan voz kechishini anglatadi.”
Isroil indamay og’zaki hujumlarga toqat qilmaydi. Bosh vazir Netanyaxu va mudofaa vaziri Yisrael Katz noodatiy qo‘shma tanbehda Turkiya rahbarining ikkiyuzlamachiligini qoraladi. Ular Erdo‘g‘onni “kurdlarga qarshi genotsid”da ayblab, uning suiiste’moli qo‘rqoqlikdan tug‘ilgan, deb taxmin qilishdi va u avvalroq Turkiya manfaatlariga qaratilgan “Eron o‘tiga javob berishdan qo‘rqayotganini” da’vo qilishdi.
Prezident Erdog’anning munosabati tez bo’ldi. “Ijtimoiy tarmoqlarda menga hujum qilgan chaqaloq qotillariga Turkiya Respublikasi oddiy bir davlat emasligini eslataman.”
Turkiya Isroilning “tajovuzkorligini” qoralar ekan, o’zining strategik chuqurligini yashirincha mustahkamlamoqda.
Yanalocak, Turkiyaning Taifun ballistik raketa tizimini jadal rivojlantirish va yadroviy energiyaga bo’lgan qiziqishning ortib borayotganiga e’tibor qaratdi. Yaqinda Turkiya tashqi ishlar vaziri Xoqon Fidan televideniye orqali mintaqaviy tahdidlarga qarshi turish uchun Turkiya yadroviy qurolga ega bo’lishi kerakmi, degan savolga, uning javobi shunchaki aytar edi. Mezbon: “Izoh yo‘q” deyishingiz mumkin”, deganida, Fidan tirjayib javob berdi.
Turkiya hukumati Eronning anʼanaviy harbiy obʼyektlarining yoʻq qilinishini kuzatmoqda va Isroilning texnologik va razvedka salohiyati hukmron boʻlgan Yaqin Sharqda oddiy kuchlar endi yetarli boʻlmasligi mumkinligini tan oladi.
Dushmanlikka qaramay, ba’zi ekspertlar Isroilni Turkiyani yo’qotilgan ish deb e’lon qilishdan ogohlantirdi. Adilining ta’kidlashicha, Isroil Turkiyaning provokatsiyalariga qarshi “qat’iy” harakat qilishi kerak, lekin o’zaro hurmat va kuchga asoslangan “qayta tiklash” uchun eshikni ochiq qoldirishi kerak.
“Muxolifat va hukumatning Turkiyani abadiy dushman deb atashi noto’g’ri”, – deya xulosa qildi Adili.
“Biz ishqalanishdan qo’rqmasligimiz kerak, lekin Isroil hokimiyatdan yangi boshlanishga tayyorligini bildirishimiz kerak.”