Dunyodan
Guvohlar butun mamlakat bo’ylab o’limga olib keladigan bosimlar haqida gapirishadi
Roja Asadiand
Sara Namju, BBC Fors
jamoat mulki
Namoyishchi juma kuni Tehron shimoli-g’arbidagi Qay maydonida valiahd shahzoda Rizo Pahlaviyning suratini ko’tarmoqda.
“Men buni o’z ko’zim bilan ko’rdim. Ular to’g’ridan-to’g’ri namoyishchilar safiga o’q uzishdi va odamlar voqea joyiga yiqildi”.
Omidning izidan qo‘rqib gapirayotganda ovozi qaltirab ketdi. Rasmiylar tomonidan qasos olish xavfini hisobga olsak, Eron va butun dunyo o’rtasidagi sukunat devorini buzish uchun katta jasorat kerak.
Yoshi 40 dan oshgan va xavfsizlik nuqtai nazaridan ismi o‘zgartirilgan Omid so‘nggi bir necha kundan beri Eron janubidagi kichik bir shahar ko‘chalarida iqtisodiy qiyinchiliklarning kuchayishiga qarshi norozilik namoyishi o‘tkazmoqda.
Uning so‘zlariga ko‘ra, xavfsizlik kuchlari shahardagi qurolsiz namoyishchilarga Kalashnikov avtomatidan o‘t ochgan.
“Biz shafqatsiz rejimga qarshi quruq qo‘l bilan kurashyapmiz.
Bi-bi-si o’tgan hafta mamlakat bo’ylab namoyishlar ortidan xavfsizlik kuchlari tomonidan bostirilayotgani haqida shunga o’xshash xabarlarni oldi.
O’shandan beri rasmiylar internetga kirishni to’sib qo’ydi, bu esa Erondan xabar berishni har qachongidan ham qiyinlashtirdi. Eronda BBC Fors tiliga xabar berish hukumat tomonidan taqiqlangan.
Namoyishlarning 12-kechasi payshanba kuni hukumatga qarshi boʻlgan eng yirik milliy norozilik namoyishlaridan biri boʻlib oʻtdi. 1979 yilgi islom inqilobida ag’darilgan Eronning so’nggi shohining quvg’indagi o’g’li Rizo Pahlaviyning chaqirig’i ortidan payshanba va juma kungi namoyishlarda ko’p odamlar qatnashgan.
Ertasi kuni Eron oliy rahnamosi Ali Xomanaiy “Islom respublikasi chekinmaydi” dedi. Bu ogohlantirishdan keyin xavfsizlik kuchlari va Islom inqilobi qo‘riqchilari korpusi undan ko‘rsatma olib, hozirgacha eng dahshatli qon to‘kilishiga olib keldi.
Eron rasmiylari Qo’shma Shtatlar va Isroilni fitna qo’zg’atishda ayblab, “terrorchilik harakatlarini” qoraladi, deya xabar beradi davlat matbuoti.
Tehronlik bir yosh ayolning aytishicha, o’tgan payshanba kuni “qiyomat kuni”dek tuyulgan.
“Hatto Tehronning chekka hududlari ham namoyishchilar bilan to’lgan. Bu aql bovar qilmaydigan joy”, – deydi u.
“Ammo juma kuni xavfsizlik kuchlari shunchaki o’ldirishdi, o’ldirishdi, o’ldirishdi. Buni o’z ko’zim bilan ko’rib, o’zimni qattiq kasal va butunlay tushkunlikka tushirdim. Juma qonli kun edi.”
Uning so’zlariga ko’ra, juma kungi qotilliklardan so’ng odamlar ko’chaga chiqishdan qo’rqishgan va ko’pchilik xiyobonlarda va uylarida ashula aytishgan.
Uning so‘zlariga ko‘ra, Tehron urush zonasi bo‘lib, ko‘chalarda namoyishchilar va xavfsizlik kuchlari yordam bermoqda.
Ammo u qo’shimcha qildi: “Urushda ikkala tomon ham qurolga ega. Bu erda odamlar faqat qo’shiq aytish uchun o’ldiriladi. Bu bir tomonlama urush”.
Morg videosida Eron hukumatining zo‘ravonlik bilan bostirilishi ko‘rsatilgan
Tehronning g‘arbidagi Fardis shahridagi guvohlarning aytishicha, Islom inqilobi qo‘riqchilari korpusiga (IIQK) aloqador bo‘lgan “Basij” harbiylashtirilgan guruh a’zolari juma kuni bir necha soatdan keyin ko‘chalarda politsiya bo‘lmagan holda namoyishchilarga to‘satdan hujum qilgan.
Guvohlarning aytishicha, harbiy kiyim kiygan va mototsikl minayotgan qo’shinlar namoyishchilarga to’g’ridan-to’g’ri o’q otgan. Xiyobonga belgilanmagan mashina ham kirib kelgan, uning yo‘lovchilari namoyishda ishtirok etmayotgan aholiga qarata o‘q uzgani xabar qilingan.
“Har bir ko’chada ikki yoki uch kishi halok bo’ldi”, dedi guvohlardan biri.
Bi-bi-si Forsga guvohlik berganlar, Eron ichidagi haqiqatni tashqi dunyo tasavvur qilish qiyinligini va xalqaro ommaviy axborot vositalari hozirgacha eʼlon qilgan qurbonlar soni ularning oʻz hisob-kitoblarining atigi bir qismi ekanligini aytishdi.
Xalqaro axborot tashkilotlarining Eronda erkin faoliyat yuritishiga ruxsat berilmagan va birinchi navbatda mamlakat tashqarisida faoliyat yuritayotgan Eron inson huquqlari tashkilotlariga tayanadi. Norvegiyada joylashgan Eron Inson huquqlari tashkiloti (IHRNGO) dushanba kuni Eronda kamida 648 namoyishchi, jumladan, 18 yoshdan kichik to‘qqiz kishi halok bo‘lganini e’lon qildi.
Ba’zi mahalliy manbalar va guvohlarning xabar berishicha, turli shaharlarda yuzlab minglab odamlar ko’p sonda o’ldirilgan.
BBC hozircha bu raqamlarni mustaqil ravishda tasdiqlay olmaydi va Eron rasmiylari hozircha o‘ldirilgan namoyishchilar soni bo‘yicha hech qanday rasmiy yoki shaffof statistik ma’lumot bermagan.
Biroq Eron matbuoti namoyishlar chog‘ida 100 nafar xavfsizlik xodimi halok bo‘lganini, ular “to‘polonchilar” deb atagan namoyishchilar turli shaharlardagi o‘nlab masjid va banklarga o‘t qo‘yganini xabar qildi.
guvohning surati
Payshanba kuni e’lon qilingan videoda Eron shimolidagi Babol shahrida ko’plab odamlar to’plangan.
guvohning surati
Payshanba kuni Eron g‘arbidagi Xoramobod shahridan e’lon qilingan suratda inqilobdan oldingi Eron bayrog‘ini ushlab turgan erkak tasvirlangan.
BBC Forsi’ning faktlarni tekshirish guruhi tomonidan ko‘rib chiqilgan videolarda namoyishlar chog‘ida turli joylarda politsiya mashinalari va ba’zi hukumat binolariga o‘t qo‘yilgani ham ko‘rsatilgan.
BBC Fors tiliga yuborilgan guvohliklar va videolar asosan Tehron, yaqin atrofdagi Karaj, shimoldagi Rasht, shimoli-sharqdagi Mashhad va janubdagi Sheroz kabi yirik shaharlardan keladi. Ushbu hududlar Starlink sun’iy yo’ldosh tarmog’i orqali internetga oson kirish imkoniyatiga ega.
Starlink-ga kirish juda cheklanganligi sababli ko’plab erta qurbonlar sodir bo’lgan kichik shaharlardan kam ma’lumot mavjud.
Biroq, turli shaharlardan olingan xabarlarning hajmi, izchilligi va o’xshashligi tazyiqlar qanchalik jiddiyligi va o’limga olib keladigan kuchlarning keng qo’llanilishidan dalolat beradi.
BBC bilan suhbatlashgan hamshiralar va tibbiyot xodimlari ko‘p o‘lik jasadlar va yaralangan namoyishchilarni ko‘rganliklarini aytishdi.
Ularning xabar berishicha, ko‘plab shaharlardagi shifoxonalar to‘la va odamlarni, ayniqsa boshi va ko‘zi og‘ir jarohatlanganlarni davolashga qodir emas. Ba’zi guvohlarning aytishicha, jasadlar “bir-birining ustiga qo’yilgan” va ularning oilalariga topshirilmagan.
Guvohning surati/Reuters
Tehrondan juma kuni e’lon qilingan kadrlarda avtomobil yonib ketgani aks etgan.
Yakshanba kuni faollar tomonidan boshqariladigan Vohid Online Telegram kanalida e’lon qilingan grafik videoda Tehrondagi Xafrizak sud-tibbiyot markazida ko’p sonli jasadlar ko’rsatilgan, ko’plab oilalar qayg’u chekayotgan yoki jasadlarning shaxsini aniqlashga harakat qilgan.
Kalizak tomonidan suratga olingan videolardan birida qarindoshlar ekranda ko‘rsatilgan noma’lum jasadlar suratlariga qarab turganini ko‘rish mumkin.
Muassasa ichida va tashqarisidagi ko’chada qora qoplarga solingan ko’plab jasadlar ko’rindi, ammo ulardan faqat ba’zilarining shaxsi aniqlangan ko’rinadi.
Videolardan birida bir nechta jasadlar saqlanayotgan omborning ichki qismi, boshqa videoda odamlar yuk mashinasidan jasadlarni olib chiqib ketayotgani aks etgan.
Mashhaddagi qabristondagi o‘likxona xodimining aytishicha, juma kuni ertalab quyosh chiqishidan oldin boshidan og‘ir jarohat olgan 180 dan 200 gacha jasad olib kelingan va tezda ko‘milgan.
Rasht shahridagi manbalarning BBC Forsga aytishicha, payshanba kuni 70 nafar namoyishchining jasadi shahar kasalxonasi o‘likxonasiga topshirilgan. Rasmiylarning aytishicha, xavfsizlik kuchlari jasadni oilasiga topshirishdan oldin “o‘qlar uchun to‘lov”ni talab qilgan.
Shu bilan birga, sharqiy Tehrondagi shifoxonaning tibbiyot xodimlari payshanba kuni BBC Forsga o‘sha kuni kasalxonaga 40 ga yaqin jasad olib kelinganini aytdi. Shifokorning shaxsini himoya qilish uchun shifoxona nomi sir tutilgan.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh kotibi Antoniu Guterrish yakshanba kuni shunday dedi: “Soʻnggi kunlarda Eron hukumati tomonidan namoyishchilarga nisbatan zoʻravonlik va haddan tashqari kuch ishlatish haqidagi xabarlar bizni hayratda qoldirdi”.
Mai Sato, BMTning Eron Islom Respublikasidagi inson huquqlari bilan bog‘liq vaziyat bo‘yicha maxsus ma’ruzachisi Bi-bi-si Forsga shunday dedi: “O‘lganlar sonidan qat’i nazar, xavfsizlik kuchlarining o‘ldiradigan kuch ishlatishi xavotir uyg‘otayotganini ta’kidlamoqchiman”.