Turk dunyosi
Eron urushi tufayli Yaqin Sharq tartibi qayta tashkil etar ekan, Turkiya va Pokiston vositachi sifatida maydonga chiqadi
Mintaqaviy kuchlar Eron mojarosida vositachilik qilish imkoniyatiga ega, Turkiya va Pokiston keskinlikni yumshatishda va urushdan keyingi tartibni shakllantirishda rol izlamoqda.
Eron bilan mojaroga barham berishda rol o’ynashga intilayotgan davlatlar urushdan keyingi voqeliklarga tayyorlanmoqda. Boshqa tomondan, mojarolarni ko’proq qo’llab-quvvatlayotgan mamlakatlarda ham ko’plab inqirozlar mavjud.
AQSh va Isroil Eronga qarshi urushni 28 fevral kuni havo hujumlari bilan boshladi. Oradan bir oy o‘tib, Pokiston, Turkiya, Misr, Qatar, Hindiston va boshqa bir qancha davlatlar keskinlikni yumshatish uchun yordam so‘ragan ko‘rinadi.
Ayni paytda, Birlashgan Arab Amirliklari va boshqa ba’zi davlatlar Eronning mintaqada qanday agressiv hujum uyushtirayotganidan xavotir bildirdi va kelishuv uchuvchisiz samolyotlar tahdidi kabi yangi paydo bo’lgan muammolarni hal qiladimi yoki yo’qmi, degan savolga javob berdi.
Qaysi davlatlar urush davom etishini xohlayotgani haqidagi munozaralar ko’pincha ommaviy axborot vositalarida oshkor qilingan xabarlarda ta’kidlanadi. Ushbu hisobotlarni tekshirish qiyin va ular turli kun tartibiga xizmat qilishi mumkin.
Misol uchun, ba’zi xabarlarda Saudiya Arabistoni AQShning yondashuvini jimgina rag’batlantirayotgani sifatida tasvirlangan bo’lsa, boshqa xabarlarda bu haqiqat emas. Buni bilishning iloji yo’q, shuning uchun bu savolni chetga surib qo’ygan ma’qul.
2026-yil 5-mart kuni Saudiya Arabistoni Ar-Riyod ustida AQSh-Isroil mojarosi fonida Eron bilan tutun koʻtarildi. (Kredit: REUTERS/STRINGER/FILE FOTO)
Eron bilan vositachilik qilmoqchi yoki AQSh-Eron muzokaralariga ko‘maklashmoqchi bo‘lgan davlatlar haqidagi xabarlar nima bo‘layotgani haqida aniqroq tasavvur beradi.
Eron urushi mintaqaviy kuchni o’zgartirganda Turkiya va Pokiston vositachilik qilmoqda
Davlat teleradiokompaniyasi TRT (Turkiya radio va televideniye korporatsiyasi) “Turkiya diplomatik manbalaridan olingan ma’lumotga ko’ra, Tashqi ishlar vaziri Hakan Fidan eronlik hamkasbi Abbos Aragchi va pokistonlik hamkasbi Ishoq Dar bilan davom etayotgan Eron urushini muhokama qildi” deb xabar berdi.
“Janob Fidan va janob Aragchi telefon orqali “urush haqidagi yangilanishlarni” muhokama qilishdi”, dedi rasmiy. “Fidan va Dar alohida telefon suhbatlarida AQSh va Isroilning Eronga qo’shma hujumi natijasida yuzaga kelgan mojaroga barham berish harakatlarini muhokama qilishdi”.
Turkiya AQShning NATO ittifoqchisi hisoblanadi. Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdo‘g‘an tarixan AQSh prezidenti Donald Tramp bilan iliq munosabatda bo‘lgan. Pokiston hech bo’lmaganda Nikson ma’muriyati davridagi AQSh bilan tarixan iliq munosabatlarga ega. Pokiston Tramp ma’muriyati bilan juda yaxshi munosabatlarga ega.
Shuning uchun Turkiya ham, Pokiston ham kelishuvga erishish uchun ta’sir va ta’sir kuchiga ega bo’lishi mumkin.
“Prezident Fidan bundan avval ham Xitoy, Suriya, Qatar va Oʻzbekistondagi hamkasblari bilan alohida telefon orqali suhbatlar oʻtkazib, mintaqada davom etayotgan urushning borishi va uni toʻxtatish borasidagi saʼy-harakatlarni muhokama qildi”, — deb xabar berdi TRT telekanali.
Bu o‘rinda Xitoy, Suriya va O‘zbekistonni ham alohida ta’kidlash joiz. Ma’lumotlarga ko’ra, prezident Tramp may oyida Xitoy rahbarlari bilan uchrashishi mumkin. Dastlab rejalashtirilgan muzokaralar qoldirildi. Chipslar qanday tushishiga qarab, Xitoy bu mojarodan foyda ko’radi.
“Turkiya Tashqi ishlar vazirligi manbalariga koʻra, janob Fidan Suriya tashqi ishlar vaziri Asad Hasan al-Shayboniy, Qatar bosh vaziri va tashqi ishlar vaziri Muhammad bin Abdulrahmon at-Tani va Oʻzbekiston tashqi ishlar vaziri Baxtiyor Saidov bilan uchrashgan”, — deya xabar beradi TRT.
Turkiyaning bu davlatlar bilan muzokaralari Turkiyaning mintaqaviy va global ta’sirini ko’rsatadi. Turkiya hukumati o’zini urushdan keyingi davr uchun joylashtirmoqda va urushdan o’tish jarayonini engillashtirmoqchi va urushga qatnashmaydigan mas’uliyatli davlat sifatida ko’rilgan davrga o’tishga yordam bermoqchi.
Turkiya uchun katta o’zgarishlar
Bu Turkiya hukumati uchun bir necha yil avval Gretsiya kabi qo‘shni davlatlar bilan munosabatlar keskinlashgan paytga nisbatan o‘zgarishdir. Turkiya ayni paytda hukmron AKP tomonidan ilgari surilgan siyosatga qaytishga intilmoqda: “nol muammo” siyosati.
“Xitoy tashqi ishlar vaziri Van Yi Pekin janob Turkiyaning Yaqin Sharq boʻyicha muzokaralarni ilgari surishdagi “konstruktiv rolini” qoʻllab-quvvatlashini bildirdi”, – deya xabar beradi TRT davlat axborot agentligi Sinxua.
Vang mintaqa davlatlarini xotirjamlikni saqlashga va inqirozga oqilona javob berishga undadi. Xitoy shu tariqa pragmatik yondashuvga ega ekanligini ko‘rsatishga harakat qilmoqda.
Xitoy urushdan keyingi davr uchun o’zini BRIKS va Janubiy Afrika davlatlari kabi turli iqtisodiy bloklarning asosiy a’zosi sifatida ko’rsatmoqda. Ba’zilar Eron bilan urush Xitoyga xabar, deb ta’kidlasa-da, Pekin boshqacha xulosa chiqarayotgan bo’lishi mumkin.
Bir necha yil oldin Qo’shma Shtatlar Osiyoga ko’proq harakat qilish va Xitoy kabi “kvazi-teng dushmanlar”ga qarshi turish haqida gapirgan edi. Ushbu milliy xavfsizlik kontseptsiyasi Eron urushi tufayli o’zgartirildi. Xitoy yutuqni ko’rishi mumkin.
Pokiston va boshqa davlatlar vositachilik rolini o’ynashi haqidagi hikoyaning yana bir qismi shundaki, ular so’nggi yillarda ko’p qutbli dunyo haqida ochiqroq gapirgan.
Shuning uchun ular Yangi dunyo tartibini ko’proq mintaqaviy kuchga ega deb bilishadi. Ular Eron mojarosi tufayli yuzaga kelgan mintaqaviy rahbariyat bo’shlig’i yaratgan bo’shliqqa kirib, mojarolarni kamaytirishga intilmoqda.
Qo’shma Shtatlar kelajakda bu yutuqni qadrlaydi. Oq uy qulashi mumkin, Pokiston va Turkiya esa buni amalga oshirishga yordam berayotgandir.
Bu muhim. Bir asrdan ko’proq vaqt oldin, AQSh prezident Teddi Ruzvelt davrida rus-yapon urushini tugatishga yordam berdi. Amerikaning bu sa’y-harakatlari natijasida 1905 yil 5 sentyabrda Meyn shtatining Kittery shahridagi Portsmut dengiz kemasozlik zavodida imzolangan Portsmut shartnomasi tuzildi.
Bu ramziy edi. Ikki yil o’tgach, Ruzvelt Amerikaning “Buyuk Oq floti”ni dunyo bo’ylab sayohatga yubordi.
O’n oltita zamonaviy Amerika jangovar kemalari ishtirok etdi.
Bu Qo’shma Shtatlar dengiz kuchini qanday rivojlantirganini va oxir-oqibat global kuchga aylanganini ko’rsatdi. Rossiya va Yaponiyaga urushni tugatishda yordam berish orqali Qo’shma Shtatlar Osiyo kuchlari katta rol o’ynaydigan yangi asrni boshlashga yordam berdi.
Bundan tashqari, bu Yevropa kuchlarining uzoq va sekin tanazzulini ramziy qilgan bo’lishi mumkin.
Bugun sodir bo’layotgan voqealar juda boshqacha.
Qo’shma Shtatlar Eron bilan urush olib borayotgan bir paytda, Isroil bilan birga boshqa davlatlar ham mojaroga barham berishga yordam berishni kuchaytirmoqda. Bundan tashqari, AQSh kemasozlik zavodlari, 1905 yilgi shartnomaga o’xshab, endi ko’p kema qurmaydi.
Dunyo o’zgarmoqda. Bu o‘zgarishlarda o‘z rolini o‘ynamoqchi bo‘lgan davlatlar oldinga qadam tashlamoqda.