Dunyodan
AQSh va Eron o’rtasidagi muzokaralar taqdiri nimaga bog’liq?
Yaqin Sharqdagi vaziyat yanada murakkab bosqichga kirdi. Eron rasmiylari Hormuz boʻgʻozi qatʼiy harbiy nazorat ostida ekanligini va AQShning Eron portlarini blokadasi davom etar ekan, shunday boʻlishini eʼlon qildi.
Bu bayonot AQSh va Eron o’rtasidagi muzokaralar arafasida aytilgani bilan alohida ahamiyatga ega. Chunki bugungi mojaroning markazida Hormuz bo‘g‘ozi turibdi.
So‘nggi harbiy harakatlarga qaramay, Qo‘shma Shtatlar Eronning yadroviy va raketa dasturlarini to‘liq cheklashdek asosiy strategik maqsadiga erisha olmadi. Shu munosabat bilan AQSh hukumati yangicha yondashuvga o‘tdi. Maqsad Eronni zaiflashtirib qo‘yish va urushni cho‘zmasdan, jahon neft bozorlariga ta’sirini cheklashdan iborat. Bunday stsenariyda Hormuz bo’g’ozini dengiz nazorati hal qiluvchi omil bo’ladi.
Shuning uchun AQSh Eron portlarini to’sib qo’ydi. Rasmiy ravishda bu harakat xavfsizlik va bosim chorasi sifatida talqin etiladi. Aslida esa bu Eronni iqtisodiy va strategik jihatdan cheklashga qaratilgan. Biroq, to’rt kunlik kuzatuvlar blokirovka to’liq samarali emasligini ko’rsatdi. Neft jo‘natish qisqargan bo‘lsa-da, ular to‘liq to‘xtatilgani yo‘q, ba’zi kemalar hali ham suzib ketmoqda.
Bu holat AQSh uchun ham, jahon iqtisodiyoti uchun ham qiyin vaziyat yaratadi. Chunki dunyo neftining beshdan bir qismi Hormuz bo‘g‘ozi orqali o‘tadi. Uning yopilishi nafaqat mintaqaga, balki jahon iqtisodiyotiga ham ta’sir qilishi mumkin. Neft tanqisligi inflyatsiyani oshiradi, bozor o’zgaruvchanligini oshiradi va siyosiy bosimni oshiradi.
Shu bilan birga, blokadaning huquqiy maqomi haqida bahslar bor. Xalqaro huquqqa ko‘ra, bunday cheklovlar tinchlik davrida tajovuz, deb hisoblanadi. Biroq hozirgi sharoitda urush rasman e’lon qilinmagan bo‘lsa-da, harbiy amaliyotlar hamon davom etmoqda. Shuning uchun bu masala siyosiy talqin uchun ochiqligicha qolmoqda.
Hozircha Qo’shma Shtatlar kuch ishlatmasdan blokadani amalga oshirdi. Kemalar radio signallari bilan boshqariladi va ba’zi hollarda tahdidlar bilan orqaga suriladi. Eron tinchlik davrida ham zo’ravonlikdan o’zini tiyadi. Bu shuni ko’rsatadiki, har ikki tomon hamon keng ko’lamli mojarodan qochishga harakat qilmoqda.
Biroq, vaziyat tezda o’zgarishi mumkin. 21 aprelda nihoyasiga yetadigan vaqtinchalik otashkesim muzokaralarda muhim bosqich hisoblanadi. Agar kelishuvga erishilsa, tomonlar 2015-yilgi yadroviy kelishuvga o‘xshash formatga qaytishlari mumkin. Aks holda, harbiy stsenariylar yana kun tartibiga kiradi.
Ushbu hodisaga tayyorgarlik ko’rish uchun Qo’shma Shtatlar mintaqadagi dengiz kuchlarini kuchaytirmoqda va amfibiya va minalardan tozalash imkoniyatlarini jamlamoqda. Demak, Hormuz boʻgʻozini kuch bilan ochish varianti ham koʻrib chiqilmoqda. Biroq, bunday stsenariy katta xavf bilan birga keladi. Chunki bitta muvaffaqiyatli hujum ham neft bozorida katta inqirozga olib kelishi mumkin.
Bunday vaziyatda Eron javobsiz qola olmaydi. Bu qobiliyat Xolms bilan chegaralanib qolmaydi. Qizil dengiz, Fors ko‘rfazi va mintaqaning energetika infratuzilmasi ham potentsial nishonlardir.
Ya’ni, bugun Hormuz bo‘g‘ozi nafaqat geografik nuqta, balki jahon siyosati va iqtisodiyoti kesishgan strategik markazdir. Kelgusi kunlardagi muzokaralar mojaro qanday rivojlanishini aniqlaydi. Yoki diplomatik kelishuv orqali barqarorlikni tiklang yoki kattaroq mojaroga duch keling.